# Czym jest kabała hermetyczna

> Kabała hermetyczna to zachodni system symboliczny, który z kabały żydowskiej przejął Drzewo Życia, alfabet hebrajski i imiona Boże, a za pośrednictwem renesansowych chrześcijan, Éliphasa Lévi i Złotego Brzasku uczynił z nich ramę przyporządkowań łączących tarot, astrologię i magię.

Dział: Kabała
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/eseje/czym-jest-kabala-hermetyczna

## Krótka definicja

Kabała hermetyczna to zachodni, ezoteryczny system symboliczny, który z żydowskiej kabały przejął przede wszystkim schemat Drzewa Życia z dziesięcioma sefirami, dwadzieścia dwie litery alfabetu hebrajskiego i imiona Boże, a następnie uczynił z nich ramę przyporządkowań łączących tarot, astrologię, alchemię i magię ceremonialną. Ukształtowała się w XIX wieku, głównie we Francji i Anglii, w pracach Éliphasa Lévi i w nauczaniu Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. Choć korzysta z żydowskich pojęć, różni się od kabały żydowskiej celami, metodą i miejscem w życiu religijnym.

W literaturze anglojęzycznej przyjął się zwyczaj różnicowania pisowni: *Kabbalah* dla tradycji żydowskiej, *Cabala* dla renesansowej kabały chrześcijańskiej i *Qabalah* dla nurtu hermetycznego. Nie jest to reguła naukowa, ale pożyteczne przypomnienie, że pod podobnym słowem kryją się trzy różne zjawiska. Polszczyzna ma jedno słowo, tym bardziej więc trzeba dopowiadać, o którą kabałę chodzi.

## Trzy kabały

Kabała żydowska ukształtowała się w XII i XIII wieku w Prowansji i Hiszpanii, a jej najważniejszym dziełem stał się *Zohar*, komentarz do Tory spisany pod koniec XIII wieku w kręgu Mojżesza z Leónu. Później rozwinęła się w Safedzie w XVI wieku, w szkole Izaaka Lurii. Jest to mistyka wpisana w żydowskie życie religijne: w modlitwę po hebrajsku, w wypełnianie przykazań, w lekturę Tory i w życie wspólnoty. Sefiry są w niej aspektami boskiego życia, a praca kabalisty ma służyć naprawie świata i zjednoczeniu Boga z Jego obecnością w stworzeniu.

Kabała chrześcijańska narodziła się w renesansowej Italii. Giovanni Pico della Mirandola w swoich dziewięciuset tezach z 1486 roku umieścił dziesiątki tez kabalistycznych i twierdził, że żadna wiedza nie przekonuje o boskości Chrystusa lepiej niż magia i kabała. Korzystał z przekładów przygotowanych przez konwertytę Flawiusza Mitrydatesa. Johannes Reuchlin w *De verbo mirifico* z 1494 roku i *De arte cabalistica* z 1517 roku dowodził, że imię Jezusa w hebrajskiej postaci, powstałej przez dodanie litery szin do czteroliterowego imienia Boga, jest kluczem do całej tradycji. Kabała chrześcijańska była więc przede wszystkim narzędziem apologetyki i filozofii religii.

Kabała hermetyczna przejęła wiele z kabały chrześcijańskiej, lecz zmieniła jej cel. Nie chodziło już o dowód prawdy chrześcijaństwa, lecz o uniwersalny klucz do wszystkich symboli. Drzewo Życia przestało być przede wszystkim mapą życia Boga, a stało się szafą katalogową, w której każdy element – planeta, kolor, kamień, karta tarota, bóstwo dowolnej religii – otrzymywał swoje miejsce.

## Od Agryppy do Złotego Brzasku

Pośrednikami między renesansem a XIX wiekiem byli Henryk Korneliusz Agryppa, który w trzeciej księdze *De occulta philosophia* z 1533 roku przedstawił imiona Boże, sefiry i hierarchie anielskie jako część magii ceremonialnej, oraz Christian Knorr von Rosenroth, którego *Kabbala denudata* z lat 1677–1684 udostępniła łacińskim czytelnikom obszerne fragmenty *Zoharu*. To właśnie z Knorra Samuel Liddell MacGregor Mathers przetłumaczył w 1887 roku na angielski *The Kabbalah Unveiled*. Układ ścieżek Drzewa, którym posługuje się dziś kabała hermetyczna, zna się z ryciny Athanasiusa Kirchera z połowy XVII wieku.

Decydujący krok zrobił Éliphas Lévi. W *Dogme et rituel de la haute magie*, wydanym w latach 1854–1856, połączył dwadzieścia dwie wielkie arkana tarota z dwudziestoma dwiema literami hebrajskimi. Tarot, który powstał w XV wieku we Włoszech jako gra karciana, a za ezoteryczną księgę uznał go dopiero Antoine Court de Gébelin w 1781 roku, otrzymał w ten sposób kabalistyczny fundament. Lévi umieścił Głupca przy literze szin; Złoty Brzask przesunął go na początek, przypisując mu literę alef, i ten układ upowszechnił się w świecie anglojęzycznym.

W Złotym Brzasku, założonym w 1888 roku, kabała hermetyczna stała się systemem nauczania. Stopnie zakonu odpowiadały sefirom: od Malkut dla zelatora po Tiferet dla adepta, a ścieżki łączące sefiry były drogami, które kandydat przechodził w rytuałach i medytacjach. Aleister Crowley zebrał te przyporządkowania w tabelach *777* z 1909 roku, a Dion Fortune w *The Mystical Qabalah* z 1935 roku wyłożyła je w formie przystępnej dla szerokiego czytelnika.

Równolegle we Francji Papus, czyli Gérard Encausse, w *Le Tarot des Bohémiens* z 1889 roku rozwinął system Lévi, łącząc karty, litery, liczby i imię Boże w jeden wielki klucz. Francuska i angielska gałąź okultyzmu różniły się szczegółami przypisań, co samo w sobie pokazuje, że nie chodziło o odkrycie dawnej, jedynej prawdy, lecz o konstrukcje rozwijane i poprawiane przez konkretnych autorów.

## Drzewo Życia jako system przyporządkowań

Podstawą całej konstrukcji jest starsza od kabały średniowiecznej *Sefer Jecira*, Księga Stworzenia, krótki tekst o spornym datowaniu, według którego świat powstał przez trzydzieści dwie ścieżki mądrości: dziesięć sefir i dwadzieścia dwie litery. Litery dzieli ona na trzy grupy. Trzy „matki”, alef, mem i szin, odpowiadają żywiołom powietrza, wody i ognia; siedem „podwójnych” – planetom; dwanaście „prostych” – znakom zodiaku. Kabała hermetyczna przypisała każdą literę jednej ścieżce Drzewa, a przez Lévi i Złoty Brzask także jednej karcie tarota.

![Drzewo Życia w układzie Złotego Brzasku: dziesięć sefir od Keter u góry do Malkut u dołu połączonych dwudziestoma dwiema ścieżkami oznaczonymi literami hebrajskimi; po lewej trzy grupy liter według Sefer Jecira – matki, podwójne i proste – a po prawej objaśnienie numeracji ścieżek od 11 do 32 i przypisania tarota; pod drzewem nazwy trzech filarów](/ryciny/fundamenty/czym-jest-kabala-hermetyczna.svg "Drzewo Życia z literami ścieżek – rama, na której kabała hermetyczna zawiesza przyporządkowania.")

Numeracja jest prosta: sefiry mają numery od 1 do 10, a ścieżki kontynuują liczenie od 11 do 32. Ścieżka 11, łącząca Keter i Chochmę, nosi literę alef i odpowiada Głupcowi, ścieżka 32, łącząca Jesod i Malkut, nosi literę taw i odpowiada Światu. Drzewo dzieli się też na trzy filary: lewy, surowości, z Biną, Gewurą i Hodem; prawy, łaski, z Chochmą, Chesedem i Necachem; środkowy, równowagi, z Keterem, Tiferet, Jesodem i Malkut. W praktyce Złotego Brzasku każdej sefirze przypisano barwy, imię Boże, archanioła, chór anielski i planetę, tak że jedno spojrzenie na Drzewo przywołuje całą sieć znaczeń.

Najbardziej rozbudowane były skale barw. Złoty Brzask posługiwał się czterema skalami, nazwanymi skalą Króla, Królowej, Księcia i Księżniczki, i odnosił je do czterech światów kabały, tak że każda sefira i każda ścieżka miała cztery różne kolory zależnie od poziomu, na którym się ją rozważa. Crowley zamieścił te skale w *777*, a uczniowie zakonu malowali je na własnych diagramach i insygniach. Z tych przyporządkowań wyrosły też praktyki: wędrówki wyobraźni po ścieżkach Drzewa, medytacja nad sefirami w ćwiczeniu Środkowego Filaru oraz gematria, czyli liczenie wartości liczbowych hebrajskich słów i szukanie związków między słowami o tej samej sumie.

Siła tego systemu leży w jego zdolności porządkowania. Uczeń, który zna Drzewo, może umieścić na nim boga egipskiego, metal alchemiczny i figurę tarota, a potem medytować nad ich związkami. Słabość jest odwrotnością siły: system tak pojemny łatwo zamienia się w zbiór arbitralnych zestawień, w których wszystko odpowiada wszystkiemu.

## Uczciwie o różnicy

Kabała hermetyczna nie jest odmianą kabały żydowskiej ani jej tajemnym rdzeniem. Wielu żydowskich uczonych, z Gershomem Scholemem na czele, odnosiło się do okultystycznych przeróbek kabały z wyraźną rezerwą, uważając je za nieporozumienie wyrosłe z nieznajomości źródeł hebrajskich i aramejskich. Trudno z tym zarzutem całkowicie się nie zgodzić: autorzy hermetyczni rzadko czytali *Zohar* w oryginale, a tarot, astrologiczne tabele i egipskie bóstwa nie mają w tradycji żydowskiej żadnego miejsca w tej roli, jaką nadali im okultyści.

Nie należy przy tym upraszczać sprawy, jakby kabała żydowska była czystą kontemplacją, a magię wymyślili dopiero chrześcijańscy okultyści. Tradycja żydowska zna własną kabałę praktyczną, posługującą się imionami Bożymi, amuletami i formułami ochronnymi, choć wielu rabinów odnosiło się do niej podejrzliwie i ograniczało jej stosowanie. Różnica nie polega więc na tym, że jedna strona praktykuje, a druga tylko myśli. Polega na kontekście: w kabale żydowskiej imiona i litery należą do życia religijnego wspólnoty, związanego z Torą i przykazaniami, w kabale hermetycznej stają się elementami uniwersalnego, ponadwyznaniowego systemu, który można łączyć z dowolną inną tradycją.

Uczciwość wymaga jednak również przyznania, że kabała hermetyczna stała się w ciągu ponad stu lat osobną tradycją, z własnymi tekstami, praktykami i doświadczeniem. Można ją badać i praktykować na jej własnych warunkach, pod warunkiem, że nie przypisuje się jej starożytnego żydowskiego rodowodu ani nie przedstawia jako „prawdziwej” kabały. Najlepszą postawą jest wdzięczność wobec tradycji, z której zaczerpnięto pojęcia, i szacunek dla jej odrębności.

## Jak zacząć czytać

Najpierw warto poznać kabałę żydowską z prac historyków. *Kabbalah: A Very Short Introduction* Josepha Dana daje zwięzły obraz całości, a *Major Trends in Jewish Mysticism* Gershoma Scholema z 1941 roku pozostaje klasycznym wykładem jej dziejów. Bez tej podstawy łatwo uznać hermetyczne przyporządkowania za część dawnej tradycji.

Jako wprowadzenie do samej kabały hermetycznej dobrze służy *A Garden of Pomegranates* Israela Regardiego z 1932 roku, krótki komentarz do Drzewa w ujęciu Złotego Brzasku. Następnie można sięgnąć po *The Mystical Qabalah* Dion Fortune, najczęściej polecaną książkę tego nurtu, oraz po *777* Crowleya jako podręczne zestawienie tabel. Czytając je, warto mieć obok Drzewo narysowane własną ręką i każdą nową odpowiedniość wpisywać na nim samemu: kabała hermetyczna jest językiem, którego uczy się przez używanie, a nie przez przyswojenie listy.