# Gertruda Wielka i mistyka klasztoru w Helfcie

> Saski klasztor w Helfcie stał się w drugiej połowie XIII wieku wyjątkowym warsztatem, w którym kilka mniszek wspólnie spisywało i redagowało objawienia, a Gertruda zwana Wielką nadała tam mistyce Serca Chrystusa formę ściśle związaną z liturgią, rokiem kościelnym i życiem całej wspólnoty.

Dział: Mistyka chrześcijańska
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/eseje/gertruda-wielka-i-mistyka-klasztoru-w-helfcie

## Klasztor pod Eisleben

Wspólnotę, która przeszła do historii jako Helfta, założył w 1229 roku hrabia Burchard z Mansfeldu wraz z żoną Elżbietą. Mniszki najpierw osiadły w Mansfeldzie, potem w Rossdorfie, a w 1258 roku przeniosły się do Helfty pod Eisleben, w Saksonii. Klasztor żył według zwyczajów cysterskich, choć formalnie nie został włączony do zakonu, a duszpasterstwo sprawowali w nim w dużej mierze dominikanie z pobliskich konwentów. Ta niejasna przynależność prawna miała pewne znaczenie: wspólnota mogła czerpać zarówno z cysterskiej tradycji liturgicznej i monastycznej, jak i z intelektualnej kultury kaznodziejów.

Decydującą postacią była opatka Gertruda z Hackeborn, rządząca klasztorem od 1251 do 1291 roku. Pochodziła z wpływowego rodu turyngskiego i przykładała ogromną wagę do wykształcenia sióstr. W Helfcie uczono łaciny, czytano Pismo i Ojców Kościoła, kopiowano rękopisy, a siostry posiadały wiedzę wykraczającą daleko poza minimum wymagane do odmawiania oficjum. Opatkę należy odróżniać od młodszej o pokolenie Gertrudy Wielkiej, z którą często ją mylono; nosiły to samo imię, ale nie łączyło ich pokrewieństwo.

## Kantorka i dziecko oddane klasztorowi

Siostrą opatki była Mechtylda z Hackeborn, urodzona w 1241 roku, która jako dziecko odwiedziła klasztor i uprosiła, by mogła w nim pozostać. Została kantorką, *domna cantrix*, odpowiedzialną za śpiew chóralny i przygotowanie liturgii, a także nauczycielką dziewcząt wychowywanych w klasztorze. Jej rola w życiu wspólnoty była więc ściśle liturgiczna, i to w liturgii rozgrywa się większość jej widzeń. Mechtylda widziała Chrystusa podczas Mszy i oficjum, otrzymywała pouczenia podczas określonych antyfon i responsoriów, a przeżycia te wiązały się z rytmem świąt kościelnych.

Do szkoły klasztornej trafiła także, jako pięcioletnia dziewczynka w 1261 roku, Gertruda, której pochodzenia nie znamy. Nie wiadomo, kim byli jej rodzice ani skąd przybyła; możliwe, że była sierotą lub dzieckiem oddanym przez rodzinę. Wychowywała się pod opieką Mechtyldy, zdobyła doskonałe wykształcenie w dziedzinie sztuk wyzwolonych i stała się, jak sama później pisała, osobą bardziej przywiązaną do nauki niż do Boga. Przełom nastąpił w styczniu 1281 roku, gdy miała dwadzieścia pięć lat. Podczas wieczornej modlitwy w dormitorium ukazał się jej młodzieniec, który zapowiedział jej rychłe zbawienie i wezwał, by porzuciła próżne zainteresowania. Odtąd Gertruda poświęciła się teologii i Pismu, a jej życie wypełniły widzenia, które opisała i które opisywały o niej inne siostry.

## Wspólny warsztat objawień

Szczególność Helfty polega na tym, że objawienia nie były w niej doświadczeniem jednej osoby, utrwalanym przez spowiednika, jak to często bywało w hagiografii. Siostry nawzajem spisywały swoje widzenia, przekazywały je sobie, konsultowały i redagowały. Powstał w ten sposób zespół tekstów, które można by nazwać zbiorową literaturą mistyczną jednego klasztoru, rzecz bez wyraźnego odpowiednika w średniowiecznej Europie.

Najważniejszy z nich to *Legatus divinae pietatis*, czyli *Posłaniec Bożej łaskawości*, w pięciu księgach. Tylko księga druga, napisana od 1289 roku, pochodzi bezpośrednio od Gertrudy; zawiera opis jej nawrócenia i pierwszych lat życia mistycznego w formie dziękczynienia skierowanego do Boga. Pozostałe księgi zredagowała co najmniej jedna inna siostra, która zbierała relacje Gertrudy, opisywała jej charakter i cnoty oraz zapisywała objawienia związane z kolejnymi świętami. Sama Gertruda miała przejrzeć tekst, a według wstępu Chrystus zatwierdził go, nadając mu tytuł.

Podobnie powstała *Liber specialis gratiae*, *Księga szczególnej łaski*, zawierająca objawienia Mechtyldy z Hackeborn. Spisywały ją dwie mniszki, przypuszczalnie z Gertrudą wśród nich, bez wiedzy samej Mechtyldy, która dowiedziała się o tym, gdy miała około pięćdziesięciu lat. Według relacji była tym zaniepokojona, dopóki nie otrzymała w modlitwie zapewnienia, że księga ma służyć chwale Boga. Księga zyskała znaczną popularność w późnym średniowieczu, tłumaczono ją na języki narodowe, a jej angielska wersja znana była pod tytułem *The Booke of Gostlye Grace*.

Istotny jest także język tych dzieł. W przeciwieństwie do wielu współczesnych im tekstów kobiecej mistyki, pisanych w językach ludowych, pisma z Helfty powstały po łacinie, i to łacinie wysokiej próby, nasyconej cytatami z Pisma, Ojców i ksiąg liturgicznych. Świadczy to o poziomie klasztornej szkoły i sprawia, że teksty te sytuują się bliżej tradycji monastycznej Bernarda z Clairvaux niż literatury beginek. Mniszki nie musiały przekładać swego doświadczenia na język duchownych, bo same nim władały; mogły też bez pośrednictwa kapłanów czytać komentarze i traktaty, z których czerpały obrazy.

Około 1270 roku w Helfcie znalazła schronienie także Mechtylda z Magdeburga, starsza beginka, autorka *Płynącego światła Bóstwa*, która pod koniec życia, chora i niemal niewidoma, przybyła do klasztoru i tam ukończyła ostatnią część swojego dzieła. Jej obecność jako gościa wspólnoty jest ważna dla zrozumienia Helfty, ponieważ pokazuje, że klasztor był otwarty na pobożność kobiet spoza zakonu i gotów przyjąć ich doświadczenie do własnego dziedzictwa.

## Serce w rytmie liturgii

Mistyka Gertrudy koncentruje się na Sercu Chrystusa, ale nie w sposób, który kojarzy się z nowożytną pobożnością. Serce w *Legatus* nie jest przede wszystkim obiektem kultu odrębnego od liturgii, lecz miejscem spotkania, wymiany i przebywania. Gertruda widzi, jak Chrystus otwiera swoje serce i pozwala jej spocząć w nim, jak przyjmuje jej serce i daje jej własne, jak z jego rany wypływa strumień łaski dla całego Kościoła. Serce jest skarbcem, ołtarzem, lampą, harfą, na której grają dusze, i kadzielnicą, z której wznoszą się modlitwy.

Najczęściej przywoływana scena rozgrywa się w święto Jana Ewangelisty. Gertruda spoczywa wraz z apostołem na piersi Chrystusa i słyszy bicie Jego serca. Pyta Jana, dlaczego, skoro spoczywał na niej podczas Ostatniej Wieczerzy, nie napisał nic o słodyczy tego bicia. Jan odpowiada, że jego zadaniem było głosić Słowo przedwieczne, a objawienie słodyczy serca zachowano na późniejsze czasy, gdy świat ostygnie w miłości, aby ją w nim na nowo rozpalić. Fragment ten jest ważny, ponieważ Gertruda sama przedstawia swoją mistykę jako nowe objawienie, które jednak nie zrywa z tradycją, lecz ją wypełnia.

Obrazy serca pojawiają się również w objawieniach Mechtyldy z Hackeborn, co pokazuje, że nie był to prywatny motyw jednej mistyczki, lecz wspólny język klasztoru. Mechtylda widzi serce Chrystusa jako dom, w którym może zamieszkać, jako kielich, z którego pije, jako lampę płonącą przed Bogiem. W jednej z wizji Chrystus daje jej swoje serce jako zastaw, by mogła przez nie wychwalać Ojca, i poleca jej przez nie modlić się za innych. Wzajemne przenikanie się tekstów obu mistyczek, spisywanych przez te same siostry, utrudnia dziś precyzyjne ustalenie, które obrazy pochodzą od której z nich. Właśnie ta trudność jest jednak cennym świadectwem: mistyka Helfty była wspólnym dziełem, a nie zbiorem odrębnych indywidualności.

Liturgiczny charakter tej mistyki widać w budowie *Legatus*. Księgi czwarta i piąta układają się według roku kościelnego: objawienia przypisane są do kolejnych świąt, od Adwentu po uroczystości świętych, a Chrystus objaśnia Gertrudzie sens antyfon, hymnów i obrzędów. Mistyka nie wyprowadza tu z liturgii, lecz w nią wprowadza. Gertruda nie odkrywa Boga poza wspólnym nabożeństwem; to właśnie podczas śpiewanego oficjum i Mszy dostępuje najgłębszych przeżyć. Uzupełnieniem jest zbiór *Exercitia spiritualia*, siedem ćwiczeń duchowych, które prowadzą przez odnowienie chrztu, obłóczyny, śluby, przygotowanie do śmierci i inne etapy życia zakonnego, za każdym razem w języku nasyconym psalmami i tekstami liturgicznymi.

## Mistyka wspólnoty

Mistyka Helfty jest nie tylko liturgiczna, ale także wspólnotowa w szerszym sensie. W *Legatus* i *Liber specialis gratiae* często pojawiają się prośby sióstr, które proszą Gertrudę lub Mechtyldę o modlitwę za zmarłych, za chorych, za przełożonych, i otrzymują odpowiedzi. Mistyczki pełnią funkcję doradczyń, pocieszycielek i pośredniczek. Gertruda, jak relacjonuje redaktorka *Legatus*, udzielała porad wielu osobom, a jej przekonanie, że Bóg pragnie miłosierdzia bardziej niż surowości, sprawiało, że zachęcała siostry do częstego przyjmowania Komunii, nawet gdy czuły się niegodne.

Ten wymiar odróżnia Helftę od obrazu mistyka samotnika. Doświadczenie Boga zostaje tu włączone w życie wspólnoty, a jego owoce służą innym. Objawienia nie były tajemnicą jednostki, lecz dobrem wspólnym, które trzeba spisać, przekazać i zachować. W tym sensie wspólne redagowanie tekstów nie było jedynie praktycznym rozwiązaniem, ale wyrazem przekonania, że łaska udzielona jednej siostrze jest darem dla wszystkich.

## Pamięć i przydomek

Gertruda zmarła około 1301 lub 1302 roku. Wkrótce potem klasztor przeżył trudne chwile: w 1342 roku został złupiony, a mniszki przeniesiono do nowej siedziby w pobliżu Eisleben. W czasie reformacji wspólnota uległa rozproszeniu. Pisma Gertrudy przetrwały jednak w rękopisach, a w 1536 roku kartuz Jan Lanspergiusz z Kolonii wydał łaciński tekst *Legatus* pod tytułem *Insinuationes divinae pietatis*, otwierając drogę do szerszej recepcji jej dzieła w epoce nowożytnej.

Przydomek „Wielka” pojawił się stosunkowo późno i ma charakter honorowy; tradycja zwykle podkreśla, że Gertruda jest jedyną świętą kobietą nazywaną w ten sposób. Jej kult rozwijał się bez formalnej kanonizacji, a jej imię wpisano do martyrologium rzymskiego w XVII wieku. Historia przywróciła Helfcie znaczenie także w sensie dosłownym: w 1999 roku na miejscu dawnej fundacji osiadły ponownie cysterki. Najtrwalszym dziedzictwem klasztoru pozostaje jednak przekonanie, które Gertruda i jej siostry wyraziły w swoich tekstach: że najgłębsze spotkanie z Bogiem nie wymaga ucieczki od wspólnego śpiewu i modlitwy, lecz może się dokonać w ich samym środku.