# Haly Abenragel i księga sądów gwiazd

> Kitab al-bari’ fi ahkam an-nudżum Alego ibn Abi r-Ridżala, napisany na dworze Zirydów w Kairuanie i przełożony w 1254 roku na kastylijski z polecenia Alfonsa X, a potem na łacinę, stał się najobszerniejszą sumą arabskiej astrologii sądowej, z jakiej czerpała średniowieczna i renesansowa Europa.

Dział: Astrologia
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/eseje/haly-abenragel-i-ksiega-sadow-gwiazd

## Astrolog z Kairuanu

Abu l-Hasan Ali ibn Abi r-Ridżal, którego łacińscy czytelnicy znali jako Haly Abenragel lub Albohazen Haly filius Abenragel, należy do autorów, o których wiadomo zaskakująco mało w porównaniu ze sławą ich dzieła. Prawdopodobnie pochodził z al-Andalus, ale działał w Ifrikiji, na terenie dzisiejszej Tunezji, jako astrolog na dworze ziryjskiego emira al-Muizza ibn Badisa, który rządził od 1016 roku. Jego śmierć datuje się zwykle na okres po 1037 roku, choć dokładna data pozostaje nieznana. Kairuan był wówczas jednym z najważniejszych ośrodków nauki w zachodniej części świata islamu, a dwór Zirydów utrzymywał uczonych, poetów i lekarzy. Dynastia ta rządziła początkowo jako namiestnicza wobec Fatymidów, którzy przenieśli się do Kairu, a za panowania al-Muizza zerwała z nimi zależność i uznała zwierzchnictwo kalifów abbasydzkich. Odpowiedzią Fatymidów było skierowanie na Ifrikiję koczowniczych plemion arabskich, które w 1057 roku doprowadziły do upadku Kairuanu jako stolicy. Ibn Abi r-Ridżal najprawdopodobniej nie dożył tej katastrofy, ale jego dzieło powstało w świecie, którego świetność okazała się krótka, a jego dalsze losy związały się z Półwyspem Iberyjskim, skąd rozpoczęła się europejska kariera księgi.

Ibn Abi r-Ridżal zostawił, oprócz swojej summy, także dydaktyczny poemat astrologiczny, który zachował się w tradycji arabskiej, ale to wielka księga zapewniła mu miejsce w historii. Jej arabski tytuł znaczy w przybliżeniu „Księga wyróżniająca się w sądach gwiazd” lub „Księga doskonała o sądach gwiazd”. Słowo *al-bari’* sugeruje biegłość i pełnię, i właśnie to drugie znaczenie podkreślą tłumacze, nazywając dzieło „księgą zupełną”.

## Osiem ksiąg jako mapa całej sztuki

Dzieło dzieli się na osiem ksiąg, które w zarysie obejmują wszystkie gałęzie astrologii sądowej uprawiane w świecie arabskim. Pierwsze księgi otwiera wykład zasad: natury znaków i planet, ich wzajemnych relacji, siły i słabości, znaczenia domów. Następnie autor przechodzi do pytań, omawiając je dom po domu, z wyliczeniem typowych spraw, o które pytają ludzie, i sposobów ich rozstrzygania. Tej części poświęca znaczną objętość, co odzwierciedla praktyczny charakter jego zawodu na dworze.

Kolejne księgi zajmują się horoskopami urodzenia. Ibn Abi r-Ridżal omawia w nich kwestie długości życia, kompleksji, charakteru, majątku, rodzeństwa, rodziców, dzieci, małżeństwa, choroby, podróży, zawodu i przyjaciół, zachowując porządek domów. Następnie przechodzi do technik przewidywania w czasie: rocznych obrotów horoskopu urodzenia, profekcji, okresów planetarnych i kierunkowań. Siódma księga dotyczy wyboru chwil, a ósma astrologii światowej, a więc koniunkcji planet wyższych, rocznych obrotów świata, zaćmień, komet i wróżb dotyczących państw, cen i pogody.

Wewnątrz każdej części autor stosuje podobną metodę. Najpierw wskazuje, który dom i która planeta są znacznikami danej sprawy, potem opisuje, jak ocenić ich stan, a wreszcie podaje różne przypadki z ich znaczeniem, często z alternatywnymi regułami zaczerpniętymi od różnych poprzedników. Przy pytaniach o podróż bada się dom dziewiąty i jego władcę, przy pytaniach o chorobę szósty, przy pytaniach o władzę dziesiąty, ale za każdym razem autor przypomina o roli Księżyca i władcy ascendentu, które reprezentują samego pytającego. Powtarzalność tej metody sprawia, że lektura bywa monotonna, ale dla praktyka była zaletą: raz opanowany schemat można było stosować do coraz to nowych spraw. Taki układ czynił z księgi coś więcej niż podręcznik. Była to encyklopedia, w której praktyk mógł odnaleźć odpowiedź na prawie każde pytanie zawodowe, od drobnej sprawy klienta po los królestwa. Struktura ta była wzorowana na wcześniejszych arabskich kompendiach, ale żadne z nich nie dorównywało jej rozmiarem i systematycznością.

## Kompendium autorytetów

Szczególną wartością dzieła Ibn Abi r-Ridżala jest jego charakter antologiczny. Autor nie poprzestaje na własnym wykładzie, lecz przytacza opinie wielu poprzedników, od greckich i perskich po arabskich: Doroteusza, Ptolemeusza, Hermesa, astrologów perskich epoki Sasanidów, a z autorów arabskich Maszallaha, Abu Maszara, al-Kindiego, Umara at-Tabariego i innych. Często zestawia ich poglądy na tę samą kwestię, wskazując różnice i wyrażając własne zdanie. Dla łacińskiego czytelnika oznaczało to dostęp do tradycji, której wiele źródeł nie zostało przełożonych osobno.

Dla współczesnych historyków ta antologiczność ma jeszcze inne znaczenie. Niektóre z cytowanych tekstów zaginęły w oryginale, a *Kitab al-bari’* przechowuje ich fragmenty. Księga jest więc zarówno źródłem do historii astrologii arabskiej, jak i świadectwem tego, jak astrolog XI wieku porządkował dziedzictwo kilku cywilizacji. Ibn Abi r-Ridżal nie był teoretykiem, który budowałby nową filozofię nieba; był znawcą, który zbierał, porównywał i oceniał, a jego autorytet wynikał z erudycji i doświadczenia.

Zarazem warto pamiętać, że dzieło to nie zawiera spekulacji kosmologicznych, które w innych tekstach towarzyszyły astrologii. Ibn Abi r-Ridżal nie rozważa szeroko, jak gwiazdy działają, ani nie broni astrologii przed krytykami. Przyjmuje ją jako ugruntowaną sztukę i koncentruje się na technice. Właśnie ta techniczność uczyniła go tak użytecznym dla praktyków.

## Kastylijski przekład z 1254 roku

Droga księgi do Europy prowadziła przez Kastylię. Alfons X, zwany Mądrym, panujący od 1252 roku, otaczał się tłumaczami, którzy przekładali na kastylijski dzieła naukowe z arabskiego. Jednym z nich był Jehuda ben Mosze ha-Kohen, żydowski lekarz i astronom z Toledo, który w 1254 roku przetłumaczył *Kitab al-bari’* pod tytułem *Libro conplido en los iudizios de las estrellas*. Tytuł ten, „Księga zupełna o sądach gwiazd”, oddawał wiernie zamiar oryginału i przeszedł później do łaciny.

Wybór języka ma znaczenie. Wcześniejsze przekłady z arabskiego, wykonywane w Toledo w XII wieku, trafiały bezpośrednio do łaciny, często z pośrednictwem ustnym w języku romańskim. Na dworze Alfonsa kastylijski stał się językiem nauki pisanej, a przekład Jehudy ben Moszego należy do najwcześniejszych obszernych tekstów naukowych w tym języku. Zachowana kastylijska wersja obejmuje pierwsze pięć ksiąg dzieła; dalsze części znane są z przekładu łacińskiego, a fragmenty także ze staroportugalskiej wersji, która powstała na podstawie kastylijskiej. Krytyczne wydanie zachowanego tekstu kastylijskiego przygotował w połowie XX wieku Gerold Hilty.

Przekład kastylijski stał się podstawą łacińskiego. Wykonali go dwaj notariusze, Egidiusz z Tebaldis z Parmy i Piotr z Reggio, działający na dworze Alfonsa. Ich łacińska wersja szybko rozeszła się po Europie, a ponieważ nie była przekładem bezpośrednim z arabskiego, zachowuje ślady kastylijskiego pośrednictwa w składni i terminologii.

Najbardziej widocznym śladem tej drogi jest słownictwo. Wiele pojęć arabskiej astrologii nie miało odpowiedników ani w kastylijskim, ani w łacinie, więc tłumacze zachowywali je w postaci zarabizowanej lub sperskiej. Tak do języka zachodniej astrologii weszły słowa *hyleg*, oznaczające punkt figury, od którego mierzy się długość życia, *alcochoden*, nazwa planety „dawczyni lat”, czy *almuten*, określające planetę najsilniej władającą danym miejscem. Nie wszystkie te terminy pojawiły się po raz pierwszy w przekładzie dzieła Ibn Abi r-Ridżala, ale dzięki jego objętości i popularności utrwaliły się w łacińskim słowniku i przetrwały w podręcznikach aż do czasów nowożytnych. Dla czytelnika renesansowego brzmiały jak egzotyczne znaki dawnej wiedzy, a zarazem były precyzyjnymi narzędziami rachunku, którego bez nich nie dałoby się opisać.

## Renesansowe druki i długie życie księgi

Wynalezienie druku dało księdze nowe życie. W 1485 roku w Wenecji Erhard Ratdolt, drukarz słynący z wydań astronomicznych, opublikował łaciński tekst pod tytułem *Praeclarissimus liber completus in judiciis astrorum*. W następnych dziesięcioleciach ukazały się kolejne edycje weneckie, a w 1551 i 1571 roku dwa wydania bazylejskie. Te ostatnie, opracowane w środowisku humanistycznym, próbowały ulepszyć łacinę tekstu, co nie zawsze wychodziło na korzyść wierności.

Popularność księgi w XVI wieku wynikała z jej użyteczności. Renesansowi astrologowie, którzy sporządzali horoskopy dla książąt, kupców i lekarzy, potrzebowali kompendium obejmującego całą praktykę, a *Liber completus* je oferował. Cytowali go autorzy podręczników, polemiści i krytycy. Pico della Mirandola w swoich *Disputationes* przeciw astrologii wywróżbiarskiej polemizował z autorytetami arabskimi, wśród których często pada imię Haly, choć nie zawsze można ustalić, którego z kilku autorów tak zwanych miał na myśli; już samo to zamieszanie pokazuje, jak mocno imię to zrosło się z astrologią. W XVII wieku dzieło wciąż figurowało w spisach lektur angielskich astrologów, choć coraz częściej było czytane przez pośredników.

Długie życie księgi świadczy o tym, że arabska astrologia sądowa nie była dla Europy jedynie egzotycznym importem, lecz stała się jej własnym dziedzictwem. Przez ponad trzysta lat, od dworu Alfonsa po druki bazylejskie, *Liber completus* pozostawał jednym z najważniejszych tekstów w bibliotece każdego, kto chciał uprawiać tę sztukę profesjonalnie.

## Suma jako forma wiedzy

Porównanie z wielkimi summami scholastycznymi nasuwa się samo. Podobnie jak teolodzy XIII wieku dążyli do ogarnięcia całej doktryny w jednym uporządkowanym dziele, tak Ibn Abi r-Ridżal zebrał całą astrologię sądową w ośmiu księgach. Różnica polega na tym, że jego summa nie była spekulatywna, lecz praktyczna: nie dowodziła, lecz instruowała. Jej autorytet nie wynikał z argumentacji filozoficznej, ale z kompletności i z zaufania do tradycji, którą przekazywała.

Ta forma wiedzy miała swoje konsekwencje. Astrologia, zgromadzona w jednym obszernym dziele, mogła być nauczana i przekazywana, ale też łatwiej stawała się zbiorem reguł oderwanych od ich uzasadnienia. Krytycy renesansowi wytykali jej właśnie to: mnożenie przepisów bez wyjaśnienia, dlaczego mają działać. Zwolennicy odpowiadali, że reguły te są owocem obserwacji wielu pokoleń, a ich zgromadzenie jest zasługą, nie wadą.

Niezależnie od ocen *Kitab al-bari’* pozostaje jednym z największych pomników średniowiecznej wymiany kulturowej. Napisany po arabsku w Afryce Północnej, przełożony przez Żyda na kastylijski, przez Włochów na łacinę, wydrukowany przez Niemca w Wenecji i przez humanistów w Bazylei, łączył świat islamu, judaizmu i chrześcijaństwa w jednej, wspólnie czytanej księdze o gwiazdach.