# Zé Arigó i chirurgia duchów w Congonhas

> Zabiegi wykonywane nożem kuchennym i przypisywane duchowi „doktora Fritza” uczyniły z José Pedra de Freitasa, znanego jako Zé Arigó, ikonę brazylijskiego uzdrawiania mediumicznego, a zarazem oskarżonego w procesach o nielegalne wykonywanie medycyny, które ujawniły napięcie między wiarą ludową a państwem prawa.

Dział: Spirytyzm i mediumizm
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/eseje/ze-arigo-i-chirurgia-duchow-w-congonhas

## Miasteczko w Minas Gerais

Congonhas, położone w górzystym stanie Minas Gerais, było w połowie XX wieku niewielkim miastem znanym przede wszystkim z barokowego sanktuarium Bom Jesus de Matosinhos i z rzeźb proroków wykonanych przez Aleijadinha. Pielgrzymi przybywali tu od dwustu lat, by modlić się o uzdrowienie. Gdy w latach pięćdziesiątych do Congonhas zaczęły ciągnąć tłumy szukające pomocy u miejscowego medium, kontynuowały w pewnym sensie tę samą tradycję, choć jej nowy cel budził niepokój zarówno lekarzy, jak i duchowieństwa.

José Pedro de Freitas urodził się na początku lat dwudziestych w rodzinie wiejskiej w okolicach miasta. Przydomek Arigó, oznaczający w lokalnej gwarze kogoś prostego, wieśniaka, przylgnął do niego od młodości. Wykształcenie miał skromne, pracował w kopalni, działał w ruchu związkowym, a później zatrudnił się jako urzędnik w instytucji ubezpieczeń społecznych. Był katolikiem, ożenionym, ojcem kilkorga dzieci, i według zgodnych relacji nie wykazywał w młodości zainteresowania spirytyzmem.

Według opowieści, które on sam i jego biografowie później powtarzali, w dorosłym życiu zaczęły go nękać silne bóle głowy, bezsenność i wizje. Widział postać lekarza w fartuchu, mówiącego obcym językiem, który miał mu oznajmić, że zamierza przez niego leczyć. Arigó szukał pomocy u lekarzy i u księdza, bez skutku. Ostatecznie, jak twierdził, uległ i pozwolił duchowi działać.

## Doktor Fritz i jego narzędzia

Duch, który przemawiał przez Arigó, przedstawiał się jako doktor Adolf Fritz, niemiecki lekarz zmarły w czasie pierwszej wojny światowej. Szczegóły jego biografii, podawane w różnych relacjach, nie są spójne i nie udało się ich potwierdzić w żadnych dokumentach. Dla Arigó i jego pacjentów nie miało to jednak znaczenia. Ważne było to, że w stanie transu prosty urzędnik z Congonhas zmieniał postawę i ton głosu, mówił z obcym akcentem, wydawał polecenia z autorytetem chirurga i przystępował do zabiegów, których nikt przy zdrowych zmysłach nie odważyłby się wykonać.

Najbardziej znanym obrazem jego działalności był nóż kuchenny lub scyzoryk, używany bez znieczulenia i bez sterylizacji. Arigó nacinał skórę, usuwał guzy tłuszczowe, torbiele i narośle, czasem wprowadzał ostrze pod powiekę i poruszał nim przy gałce ocznej, co według świadków nie wywoływało bólu ani krwotoku. Zabiegi trwały często kilkadziesiąt sekund. Pacjenci wychodzili z opatrunkiem lub bez, a rany miały się goić nadzwyczaj szybko. Większość przyjmowanych osób nie była jednak operowana. Arigó przyjmował dziennie setki ludzi, a wobec większości ograniczał się do wypisania recepty.

Recepty te stanowiły odrębną zagadkę. Pisane szybko, niemal nieczytelnie, zawierały nazwy zwykłych leków farmaceutycznych, często w nietypowych zestawieniach i dawkach, niekiedy preparatów wycofywanych już z użycia. Miejscowi farmaceuci nauczyli się je odczytywać. Arigó nie pobierał opłat za porady i podkreślał, że nie on leczy, lecz duch, któremu użycza ciała. Ta bezinteresowność była jednym z głównych źródeł jego autorytetu i zarazem argumentem, którego używali obrońcy w sądzie.

Brazylijscy spirytyści mieli gotowe pojęcia, w których mogli umieścić to zjawisko. Kardec w *Księdze mediów* wyróżniał wśród różnych rodzajów mediumizmu media lecznicze, przez które duchy mają przekazywać zdrowie chorym, choć francuski autor myślał przede wszystkim o oddziaływaniu przez modlitwę, nakładanie rąk i magnetyzm, a nie o zabiegach z użyciem ostrza. W Brazylii, gdzie centra spirytystyczne od dziesięcioleci prowadziły przychodnie i rozdawały leki według wskazań mediów, przejście od recepty do noża wydawało się wielu wiernym jedynie kolejnym stopniem tej samej pomocy. Arigó nie był teologiem i nie budował własnej doktryny. Zapytany o naturę swojego daru, odpowiadał na ogół prosto, że nie wie, co się dzieje w czasie transu, i że po przebudzeniu niczego nie pamięta. Ta niewiedza, prawdziwa czy deklarowana, wzmacniała w oczach wiernych przekonanie, że działa przez niego ktoś inny.

## Senator i rozgłos

Pierwsze szersze echo działalności Arigó wiąże się z opowieścią, której nie sposób dziś zweryfikować w szczegółach, choć powtarzają ją wszystkie biografie. W 1950 roku w Belo Horizonte, stolicy stanu, miał on odwiedzić w hotelu senatora Lúcia Bittencourta, chorego na nowotwór. W nocy, w stanie transu, miał wejść do pokoju polityka i usunąć mu guz brzytwą. Senator, przekonany, że został wyleczony, rozpowszechniał tę historię. Niezależnie od tego, jak przebiegły wydarzenia, relacja ta otworzyła Arigó drogę do sławy w całym kraju.

W kolejnych latach do Congonhas przybywały tysiące chorych, od ubogich chłopów po przedstawicieli elit. Miasto zaczęło żyć z ruchu pielgrzymów: powstawały pensjonaty, linie autobusowe kursowały wprost do miejsca przyjęć, a lokalne apteki realizowały recepty doktora Fritza. Arigó zaczął przyjmować w osobnym budynku, nazywanym przez wiernych kościołem lub centrum, a jego działalność zyskała związki ze środowiskiem spirytystycznym, które widziało w nim potwierdzenie nauki o mediumizmie leczniczym.

Duchowieństwo katolickie reagowało niechętnie. Arigó, który nadal uważał się za katolika, był krytykowany z ambon, a jego praktyki określano jako przesąd lub dzieło sił nieczystych. Lekarze z kolei postrzegali go jako zagrożenie dla zdrowia publicznego: człowieka bez wykształcenia, który wykonuje zabiegi chirurgiczne w warunkach urągających higienie i rozdaje leki bez badania. Obie te strony znalazły wspólny język w prawie.

## Procesy z lat 1958 i 1964

Brazylijski kodeks karny penalizował nielegalne wykonywanie medycyny oraz tak zwany *curandeirismo*, czyli leczenie przez osoby bez uprawnień z użyciem środków nienaukowych. Arigó został oskarżony na podstawie tych przepisów i w 1958 roku skazany na karę więzienia oraz grzywnę. Wyroku nie odbył, ponieważ otrzymał ułaskawienie od prezydenta Juscelina Kubitschka. Według rozpowszechnionych relacji prezydent miał osobiste powody do wdzięczności wobec uzdrowiciela, lecz te opowieści należą do legendy, a nie do udokumentowanej historii.

Ułaskawienie nie zakończyło konfliktu. Arigó kontynuował przyjęcia, a w 1964 roku ponownie stanął przed sądem i został skazany. Tym razem trafił do więzienia i spędził w nim kilka miesięcy, po czym został zwolniony w wyniku dalszego postępowania. Proces wywołał w kraju gorącą dyskusję. Zwolennicy przedstawiali Arigó jako ofiarę, która nikogo nie skrzywdziła i leczyła za darmo tam, gdzie państwo nie zapewniało żadnej opieki. Przeciwnicy wskazywali, że prawo nie może czynić wyjątków dla ludzi przekonanych o swoim powołaniu, bo właśnie przed takimi chroni ono najbardziej bezbronnych pacjentów.

W tym sporze odbijał się szerszy problem brazylijskiej republiki. Konstytucja gwarantowała wolność wyznania, a spirytyzm i religie afrobrazylijskie były coraz szerzej tolerowane. Jednocześnie państwo pragnęło nowoczesnej medycyny opartej na dyplomach i nadzorze. Uzdrowiciel z Congonhas znalazł się dokładnie na granicy tych dwóch zasad, a sędziowie musieli rozstrzygać, czy jego działalność jest praktyką religijną, czy przestępstwem przeciw zdrowiu.

## Andrija Puharich i badacze z zagranicy

Sława Arigó dotarła także do Stanów Zjednoczonych. W 1963 roku odwiedził go Andrija Puharich, amerykański lekarz i badacz zjawisk paranormalnych, później znany ze współpracy z Urim Gellerem. Puharich sam poddał się zabiegowi: Arigó usunął mu w kilka sekund niewielki guz z ramienia, a całość została sfilmowana. Amerykanin twierdził, że nie odczuł bólu, a rana zagoiła się bez komplikacji. Powrócił do Brazylii z zespołem w kolejnych latach, by obserwować przyjęcia, dokumentować przypadki i badać recepty.

Wizyty te dały Arigó międzynarodowy rozgłos, a jego historię spopularyzowała książka amerykańskiego dziennikarza Johna G. Fullera *Arigo: Surgeon of the Rusty Knife*, wydana w 1974 roku. Należy jednak podkreślić, że obserwacje Puharicha i jego współpracowników nie miały charakteru kontrolowanych badań klinicznych. Nie prowadzono systematycznych porównań z grupą kontrolną ani długoterminowej obserwacji pacjentów, a wiele relacji o wyleczeniach opierało się na świadectwach samych chorych. Sceptycy zwracali uwagę, że zabiegi na powierzchownych guzach tłuszczowych nie wymagają nadzwyczajnych zdolności, a brak bólu i krwawienia można tłumaczyć sugestią, techniką i selektywną pamięcią świadków.

Pozostaje faktem, że relacje o Arigó, nawet krytycznie przefiltrowane, opisują zjawisko społeczne o wielkiej skali. Tysiące ludzi w ciągu dwóch dekad powierzyły swoje ciała człowiekowi bez dyplomu, a wielu z nich było przekonanych, że otrzymało pomoc. Wyjaśnienie tego przekonania nie wymaga przyjęcia hipotezy o duchu niemieckiego chirurga, ale wymaga poważnego potraktowania potrzeb, nadziei i warunków, które kierowały pacjentów do Congonhas.

## Śmierć i dziedzictwo doktora Fritza

José Pedro de Freitas zginął 11 stycznia 1971 roku w wypadku samochodowym w pobliżu Congonhas. Jego pogrzeb zgromadził ogromne tłumy. Według relacji przyjaciół Arigó miał wcześniej przeczuwać swoją śmierć, ale takie opowieści często pojawiają się w hagiografiach uzdrowicieli i nie sposób ich sprawdzić.

Doktor Fritz nie zniknął razem z nim. W kolejnych dekadach kilku brazylijskich mediów ogłosiło, że ten sam duch przemawia przez nich i kontynuuje dzieło. Zjawisko to pokazuje, że postać niemieckiego lekarza stała się w brazylijskiej kulturze religijnej czymś w rodzaju archetypu: obcy, uczony, surowy chirurg, który przychodzi z zaświatów, by leczyć ubogich tam, gdzie zawodzi medycyna ziemska. Sam wybór niemieckiej tożsamości mówi wiele o prestiżu, jakim w Brazylii cieszyła się europejska nauka.

Historia Arigó pozostaje zatem przypadkiem granicznym. Dla wiernych jest świadectwem działania duchów i bezinteresownej miłości. Dla historyka jest dokumentem społecznym, ukazującym potrzebę opieki w kraju o rażących nierównościach i spór o to, kto ma prawo dotykać ludzkiego ciała w imię uzdrowienia. Dla lekarza pozostaje ostrzeżeniem przed zabiegami bez aseptyki i bez diagnozy. Żadna z tych perspektyw nie unieważnia pozostałych, a procesy z lat 1958 i 1964 były miejscem, w którym zderzyły się one najwyraźniej.