# Księga Umarłych

*Papirus Ani – przekład z angielskiego*

> Księga Umarłych według papirusu Ani w opracowaniu E. A. Wallisa Budge’a z 1895 roku: obszerny wstęp o wersjach księgi, micie Ozyrysa, życiu wiecznym, bogach i obrzędach pogrzebowych oraz ciągły przekład papirusu.

Autor: Ernest Alfred Wallis Budge
Tytuł oryginału: The Book of the Dead: The Papyrus of Ani in the British Museum
Wydanie źródłowe: 1895 (faksymile papirusu 1890)
Przekład z języka angielskiego
Dział: Religie starożytne
Wydanie polskie: Ordo Theia Philosophia
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/ksiegi/budge-ksiega-umarlych
Czytnik: https://ordotheia.pl/czytaj/budge-ksiega-umarlych

Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron; pełna lektura wymaga subskrypcji (https://ordotheia.pl/cennik).

## Czego się dowiesz

- Czym była Księga Umarłych i dlaczego każdy egzemplarz jest inny
- Jak legenda Ozyrysa tłumaczy egipskie nadzieje na życie wieczne
- Czym są ka, ba, serce, cień i imię zmarłego
- Jak przebiega ważenie serca i spowiedź negatywna przed sędziami
- Jak Budge nabył papirus i dlaczego budzi to zastrzeżenia
- Które ustalenia Budge’a dotyczące datowania i przekładu są przestarzałe

## Papirus pisarza Ani

Egipska *Księga Umarłych* nie jest jedną księgą o ustalonym tekście, lecz zbiorem formuł pogrzebowych, które od czasów Nowego Państwa spisywano na papirusach i składano w grobach. Egipcjanie nazywali ją księgą „wyjścia za dnia”, a nowożytny tytuł nadali jej dziewiętnastowieczni badacze. Każdy egzemplarz był wyborem: zamawiający lub skryba decydował, które rozdziały i winiety się w nim znajdą. Papirus Ani należy do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych przykładów tej praktyki. Jest długi, bogato ilustrowany i wykonany dla Aniego, królewskiego pisarza i zarządcy dóbr świątynnych, przedstawionego na winietach wraz z żoną Tutu.

Papirus nabył dla British Museum w roku 1888 sam Ernest Alfred Wallis Budge, a okoliczności tego zakupu, z ominięciem egipskich władz starożytności i z pocięciem zwoju na arkusze, budzą dziś słuszne zastrzeżenia. W roku 1890 muzeum wydało faksymile, a w 1895 Budge opublikował tom z tekstem hieroglificznym, transliteracją, przekładem i obszernym wstępem. Polskie wydanie oddaje wstęp, opisy winiet, komentarze i przypisy oraz ciągły przekład papirusu, pomija zaś część z tekstem hieroglificznym i przekładem słowo w słowo, których nie da się wiernie złożyć.

## Wstęp jako mała encyklopedia

Ponad połowę tomu zajmuje wstęp, który dla wielu czytelników okaże się najcenniejszą częścią książki. Budge zaczyna od historii *Księgi Umarłych*: jej poprzedników w Tekstach Piramid i Tekstach Sarkofagów, wersji heliopolitańskiej, tebańskiej i saickiej, materiałów pisarskich i sposobów zdobienia papirusów. Następnie opowiada legendę Ozyrysa, zamordowanego przez Seta, odnalezionego przez Izydę i pomszczonego przez Horusa, bo to właśnie z utożsamienia zmarłego z Ozyrysem wynika cała logika tekstów.

Kolejne rozdziały wstępu dotyczą nauki o życiu wiecznym, czyli części składowych człowieka, takich jak ciało, *ka*, *ba*, serce, cień i imię; egipskich pojęć Boga; siedziby błogosławionych, Pól Trzcin i Pól Ofiarnych; bogów występujących w księdze; jej geografii mitycznej i rzeczywistej oraz obrzędów pogrzebowych. Dopiero po tym przygotowaniu Budge opisuje sam papirus i przechodzi do przekładu. Ten porządek ma sens: bez wiedzy o tym, że zmarły staje się „Ozyrysem Anim”, że jego serce może świadczyć przeciw niemu, a imię musi przetrwać, by przetrwał on sam, wiele formuł brzmiałoby jak niezrozumiałe zaklęcia. Wstęp warto więc czytać jako przewodnik, nawet jeśli niektóre jego tezy zestarzały się bardziej niż sam przekład. Szczególnie pożyteczne są fragmenty o wersjach księgi, które uświadamiają, jak długo, bo przez ponad tysiąclecie, ten zbiór żył, zmieniał się i był przepisywany.

## Sąd i przemiany

Sam tekst zaczyna się hymnami do Ra wschodzącego i do Ozyrysa, po czym prowadzi przez rozdziały o wyjściu za dnia, o mocy nad wrogami, o zachowaniu serca i imienia, o przeprawie i o przemianach w różne istoty, takie jak jaskółka, sokół, feniks czy lotos. Najbardziej znana scena to ważenie serca zmarłego na szali naprzeciw pióra Maat w obecności Ozyrysa, z Anubisem przy wadze, Thotem zapisującym wynik i potworem Ammit czekającym na serce grzesznika. Z tą sceną łączy się słynna spowiedź negatywna, w której zmarły wylicza przewinienia, których nie popełnił, przed czterdziestoma dwoma sędziami.

Kto czyta te teksty po raz pierwszy, uderzy jednocześnie ich moralna powaga i ich magiczny charakter. Spowiedź jest wyznaniem zasad etycznych, ale zarazem formułą, która ma działać skutecznie niezależnie od rzeczywistych czynów; rozdział trzydziesty, wypisywany na skarabeuszach sercowych, prosi serce, aby nie świadczyło przeciw właścicielowi. Ta dwoistość jest kluczem do egipskiej religii pogrzebowej i warto ją mieć w pamięci, zamiast szukać w księdze katechizmu.

## Co się zestarzało

Opracowanie Budge’a pochodzi z wczesnej epoki egiptologii i wymaga kilku zastrzeżeń. Datował papirus na XVIII dynastię, podczas gdy dziś umieszcza się go zwykle w początkach XIX dynastii, około połowy XIII wieku przed Chrystusem. Jego przekład bywa archaizujący i niedokładny, a wiele odczytań imion i terminów zostało poprawionych; nowsze przekłady całego korpusu, oparte na lepszej znajomości języka, są dla specjalisty bardziej wiarygodne. Także jego wywody o egipskim monoteizmie i podobieństwach do chrześcijaństwa należy czytać jako opinie autora, a nie ustalenia nauki.

Mimo to jest to wydanie, które ukształtowało obraz *Księgi Umarłych* w kulturze zachodniej przez ponad sto lat. Z niego czerpali okultyści, artyści i pisarze, a przekład Budge’a był przez dziesięciolecia najczęściej przedrukowywany. Dla czytelnika zainteresowanego hermetyzmem i jego egipskim tłem jest to podstawowa lektura, pod warunkiem że oddzieli on tekst papirusu od wiktoriańskiego komentarza. Najrozsądniej przeczytać najpierw legendę Ozyrysa i rozdział o nauce o życiu wiecznym, potem opis papirusu, a dopiero na końcu przekład, zatrzymując się przy hymnach i scenie sądu.