# Dzieje Jana i Dzieje Tomasza *Apokryficzne Dzieje Apostolskie – przekład z angielskiego* > Apokryficzne Dzieje Jana i Dzieje Tomasza z II i III wieku, w przekładzie z angielskiej wersji M. R. Jamesa: wizja krzyża światła, hymn tańca Chrystusa, misja Tomasza w Indiach i Hymn o Perle. Autor: Montague Rhodes James (przekład angielski) Tytuł oryginału: Acts of John; Acts of Thomas (w: The Apocryphal New Testament) Wydanie źródłowe: II–III wiek (przekład angielski Jamesa: 1924) Przekład język oryginału: angielskiego (przekład z przekładu; oryginały grecki i syryjski) Dział: Gnoza Wydanie polskie: Ordo Theia Philosophia Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/ksiegi/james-dzieje-jana-i-tomasza Czytnik: https://ordotheia.pl/czytaj/james-dzieje-jana-i-tomasza Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron; pełna lektura wymaga subskrypcji (https://ordotheia.pl/cennik). ## Czego się dowiesz - Kiedy i gdzie powstały apokryficzne Dzieje Jana i Tomasza - Czym jest doketyczna wizja krzyża światła i hymn tańca - Dlaczego sobór nicejski II nakazał zniszczyć Dzieje Jana - Jak Tomasz buduje królowi Gundaforowi pałac w niebie - Jak odczytywać Hymn o Perle jako przypowieść o duszy - Dlaczego badacze ostrożnie nazywają te teksty gnostyckimi ## Dwie księgi z apokryficznego zbioru Tom zawiera dwa teksty z grupy tak zwanych apokryficznych Dziejów Apostolskich, czyli opowieści o misjach, cudach i męczeństwie apostołów, które powstały w II i III wieku poza kanonem Nowego Testamentu. Polski przekład opiera się na angielskiej wersji Montague Rhodesa Jamesa (1862–1936), kembridżyjskiego filologa i paleografa, prepozyta King’s College, a później Eton College, znanego dziś szerzej jako autor opowieści o duchach. W 1924 roku James wydał *The Apocryphal New Testament*, obszerny zbiór przekładów ewangelii, dziejów, listów i apokalips spoza kanonu, który przez dziesięciolecia był podstawowym narzędziem anglojęzycznych badaczy. Wydanie Zakonu wybiera z niego dwie księgi najbliższe tematyce gnozy, wraz z wprowadzeniem Jamesa do całej grupy. Warto od razu zaznaczyć, że czytelnik ma do czynienia z przekładem przekładu. *Dzieje Jana* zachowały się po grecku, i to tylko częściowo; *Dzieje Tomasza* powstały najpewniej po syryjsku, w środowisku Edessy, i są znane w wersji syryjskiej oraz greckiej. James tłumaczył z wydań krytycznych swoich czasów, a jego angielszczyzna jest celowo archaizująca, wzorowana na języku Biblii króla Jakuba. ## Dzieje Jana: krzyż światła i taniec *Dzieje Jana* są najstarszym z tych tekstów; we wstępie James umieszcza je nie później niż w połowie II wieku. Opowiadają o pobycie apostoła w Efezie i Azji Mniejszej: o wskrzeszeniach, o nawróceniu Lykomedesa i Kleopatry, o Drusianie i jej zalotniku Kallimachu, o upadku świątyni Artemidy i o spokojnej śmierci Jana, który sam kładzie się do grobu. Część opowieści ma charakter powieści przygodowej, pełnej żywych scen i dydaktycznych zwrotów. Najważniejszy fragment dla historyka gnozy to długa mowa Jana o Chrystusie. Apostoł opowiada, że Chrystus ukazywał się uczniom w rozmaitych postaciach, raz jako dziecko, raz jako starzec, że jego ciało bywało raz materialne, raz niematerialne, i że nie zostawiał śladów stóp. Przed męką Chrystus zbiera uczniów w krąg i prowadzi z nimi taniec, śpiewając hymn, na który oni odpowiadają „Amen”. Potem, gdy tłum widzi go na krzyżu w Jerozolimie, Jan na Górze Oliwnej ogląda w wizji „krzyż światła” i słyszy, że cierpienie, które widzą ludzie, nie jest istotą tego, co się dokonało. Ta doketyczna teologia, według której cierpienie Chrystusa było pozorne, sprawiła, że Kościół odrzucił tę księgę, a sobór nicejski II w 787 roku nakazał jej zniszczenie. Hymn tańca stał się natomiast w XX wieku inspiracją dla muzyków i myślicieli, między innymi dla Gustava Holsta. ## Dzieje Tomasza: misja w Indiach i Hymn o Perle *Dzieje Tomasza*, datowane najczęściej na III wiek, są jedynymi spośród pięciu głównych apokryficznych Dziejów, które zachowały się w całości. Opowiadają o tym, jak apostołowie dzielą między siebie świat, a Tomasz, któremu przypadają Indie, odmawia wyjazdu i zostaje sprzedany jako niewolnik kupcowi króla Gundafora. W kolejnych „aktach” buduje królowi pałac w niebie zamiast na ziemi, nawraca, uzdrawia, wypędza demony i przekonuje kolejne małżeństwa do życia w czystości, co ostatecznie prowadzi do jego męczeństwa z rozkazu króla Misdajosa. W środek tej opowieści wpleciony jest *Hymn o Perle*, nazywany też Hymnem Duszy. Królewicz zostaje wysłany ze Wschodu do Egiptu, by odzyskać perłę strzeżoną przez węża; tam zapomina o swoim pochodzeniu, aż list od rodziców budzi go z uśpienia. Odbiera perłę, wraca i przywdziewa szatę, w której rozpoznaje samego siebie. Hymn jest jednym z najpiękniejszych tekstów starochrześcijańskiej literatury i od dawna odczytywany jest jako przypowieść o duszy zesłanej w świat materii, która przez przebudzenie poznaje swoje prawdziwe ja. Jego pochodzenie pozostaje przedmiotem sporu: wielu badaczy uważa, że jest starszy niż same *Dzieje* i został do nich włączony. ## Jak czytać te teksty Ani *Dzieje Jana*, ani *Dzieje Tomasza* nie są traktatami gnostyckimi w ścisłym sensie. Są opowieściami ascetycznymi, które łączą ludową pobożność, romans, cudowność i fragmenty spekulacji teologicznej. Nazywanie ich „gnostyckimi”, jak czyni to podtytuł wydania, ma uzasadnienie w niektórych fragmentach, ale współcześni badacze są w tej kwestii ostrożniejsi i mówią raczej o enkratyzmie, czyli skrajnej ascezie, oraz o środowiskach chrześcijańskich różnego typu, które te teksty czytały, w tym manichejczykach. Przekład Jamesa ma prawie sto lat i nie uwzględnia odkryć oraz nowszych wydań krytycznych, zwłaszcza tekstów *Dziejów Jana*, przygotowanych w końcu XX wieku. Jest jednak klarowny i wierny, a jego zwięzłe wstępy wprowadzają w tło. Książka jest dla czytelnika, który chce poznać literaturę wczesnochrześcijańską spoza kanonu nie przez streszczenia, lecz przez same opowieści, i zobaczyć, jak w II i III wieku wyobrażano sobie Chrystusa, apostoła i duszę. Warto czytać ją powoli, ze świadomością, że to, co w jednym miejscu jest anegdotą, w innym staje się wizją mistyczną.