# Czy Jezus żył sto lat przed Chrystusem? *Przekład z angielskiego* > Mead bada talmudyczne opowieści o Jezusie, żydowskie Toldoth Jeschu i świadectwa Epifaniusza, które umieszczają Jezusa około stu lat przed tradycyjną datą, i pyta, co mówią one o początkach chrześcijaństwa. Autor: George Robert Stow Mead Tytuł oryginału: Did Jesus Live 100 B.C.? Wydanie źródłowe: 1903 Przekład z języka angielskiego Dział: Gnoza Wydanie polskie: Ordo Theia Philosophia Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/ksiegi/mead-czy-jezus-zyl-sto-lat Czytnik: https://ordotheia.pl/czytaj/mead-czy-jezus-zyl-sto-lat Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron; pełna lektura wymaga subskrypcji (https://ordotheia.pl/cennik). ## Czego się dowiesz - Na czym opiera się kanoniczna data życia Jezusa - Jak powstawał Talmud i jak traktowano go w dziejach - Kim są w Talmudzie Ben Stada, Ben Pandera i Jeszu - Czym jest żydowski polemiczny żywot Jezusa Toldoth Jeschu - Dlaczego Epifaniusz wspomina datację za króla Aleksandra Janneusza - Jak ocenia się dziś talmudyczne wzmianki o Jezusie ## Pytanie postawione w tytule Tytuł książki George’a Roberta Stowa Meada z 1903 roku brzmi prowokacyjnie, ale jej treść jest bardziej ostrożna, niż sugeruje. Podtytuł, który polskie wydanie przytacza na początku tomu, mówi wprost, o co chodzi: jest to badanie talmudycznych opowieści o Jezusie, żydowskiego tekstu znanego jako *Toldoth Jeschu* oraz kilku osobliwych twierdzeń Epifaniusza, pomyślane jako przyczynek do studiów nad początkami chrześcijaństwa. Mead nie zamierza dowieść, że Jezus żył sto lat wcześniej, niż przyjmuje tradycja. Chce sprawdzić, skąd w źródłach żydowskich i u jednego z chrześcijańskich herezjologów wzięła się taka datacja i co może ona mówić o najwcześniejszych dziejach ruchu. Motto, którym autor otwiera tom, oddaje jego zamiar: tam, gdzie krąży wiele sprzecznych mniemań, prawda bywa rozproszona po nich wszystkich i trzeba ją wydobywać po kawałku, jak srebro z popiołów spalonego domu. To program pracy cierpliwej i nieco detektywistycznej. ## Od kanonicznej daty do Księgi Elxaja Konstrukcja książki przypomina wywód prawniczy. Po słowie wstępnym Mead omawia kanoniczną datę życia Jezusa i najwcześniejsze zewnętrzne świadectwa, które ją potwierdzają, aby czytelnik wiedział, na czym opiera się powszechny pogląd. Następne rozdziały wprowadzają w świat Talmudu: jego powstanie, losy w dziejach, w tym konfiskaty i palenie ksiąg, oraz to, co Mead nazywa jego „zewnętrznym dziedzińcem”, a więc podstawowe pojęcia potrzebne, by w ogóle czytać ten materiał. Rdzeń książki stanowią rozdziały o talmudycznych opowieściach. Mead omawia przede wszystkim historię, w której Jeszu jest uczniem rabina Jehoszuy ben Perachii i ucieka z nim do Aleksandrii w czasie prześladowań za króla Aleksandra Janneusza, co odpowiada mniej więcej początkowi I wieku przed Chrystusem. Następnie analizuje opowieści o Marii, o postaci zwanej Ben Stada, o Jezusie ukrytym pod imieniem Balaama, o jego uczniach i zwolennikach. Dalsza część dotyczy *Toldoth Jeschu*, średniowiecznego polemicznego żywota Jezusa, śladów jego wcześniejszych postaci i obecnej w nim datacji. Ostatnie rozdziały przenoszą uwagę na środowiska wczesnych chrześcijan, na tak zwaną Księgę Elxaja i na fragment Epifaniusza, który także łączy początki ruchu z czasami Aleksandra Janneusza. Książkę zamykają słowo końcowe i uwagi dodatkowe. ## Wartość i granice tego badania Dla wielu czytelników na początku XX wieku książka Meada była pierwszym zetknięciem z tym materiałem w języku angielskim, przedstawionym spokojnie i bez polemicznej zaciekłości, jaka towarzyszyła mu przez wieki po obu stronach. Mead korzysta z wcześniejszych prac filologów żydowskich i chrześcijańskich, przytacza teksty i ich warianty i często przyznaje, że kwestii nie da się rozstrzygnąć. Ta uczciwość jest największą zaletą księgi. Cenne jest także to, że Mead umieszcza materiał talmudyczny w szerszym obrazie pierwszych wspólnot, takich jak ebionici, nazarejczycy czy elkesaici, i pyta, czy różne datacje nie są śladem różnych nurtów, z których wyrosło chrześcijaństwo. Jej teza robocza jest jednak dziś uznawana za nietrafną. Współczesne badania nad Talmudem wskazują, że wzmianki o Jeszu powstawały w różnych czasach, w różnych warstwach tekstu i z różnymi motywacjami, a ich chronologiczna niezgodność z Ewangeliami wynika raczej z tego, że autorzy rabiniczni nie dysponowali niezależną tradycją historyczną o Jezusie i łączyli go z postaciami i epizodami z przeszłości. Badacze, tacy jak Peter Schäfer, czytają te przekazy przede wszystkim jako świadectwo polemiki z chrześcijaństwem w późnej starożytności, szczególnie w Babilonii, a nie jako ślady innego, wcześniejszego Jezusa. Utożsamienie Ben Stady z Jezusem jest w samych źródłach niepewne. Także *Toldoth Jeschu* w znanych nam postaciach jest tekstem średniowiecznym, choć zawiera starsze motywy. Wypowiedź Epifaniusza ma charakter odosobniony i bywa wyjaśniana jako błąd lub skutek spekulacji nad genealogiami królewskimi. Czytelnik powinien też mieć świadomość, że część tego materiału ma charakter obraźliwy i była w przeszłości wykorzystywana zarówno w antyżydowskiej propagandzie, jak i w obronie gmin żydowskich przed oskarżeniami. Mead podchodzi do niego z szacunkiem dla obu tradycji, ale lektura wymaga podobnej rozwagi. ## Dla kogo Ta księga jest przeznaczona dla czytelnika zainteresowanego historią badań nad początkami chrześcijaństwa i nad relacjami między judaizmem rabinicznym a Kościołem. Nie wymaga znajomości hebrajskiego ani aramejskiego, ale zakłada cierpliwość wobec drobiazgowych analiz, imion rabinów i wariantów tekstów. Najlepiej czytać ją jako lekcję metody: pokaz tego, jak historyk religii z przełomu wieków zestawiał rozproszone świadectwa i jak wiele zależało od dostępnych mu wydań. Kto chce znać aktualny stan wiedzy, powinien sięgnąć także po nowsze opracowania o Jezusie w Talmudzie i o *Toldoth Jeschu*, a pytanie z tytułu traktować jako hipotezę, którą Mead uczciwie postawił i której nie zdołał dowieść. Sam autor zresztą wielokrotnie zaznacza, że jego celem jest postawienie problemu, a nie jego rozstrzygnięcie.