# Czwarta księga filozofii tajemnej

*Heptameron, Arbatel i inne pisma*

> Zbiór opracowany przez Roberta Turnera w 1655 roku: apokryficzna Czwarta księga przypisywana Agryppie, jego traktat o geomancji, Heptameron Piotra z Abano, Isagoge Georga Pictoriusa, geomancja astronomiczna Gerarda z Cremony i Arbatel.

Autor: Pseudo-Agryppa i inni (zbiór w opracowaniu Roberta Turnera)
Tytuł oryginału: Henry Cornelius Agrippa his Fourth Book of Occult Philosophy
Wydanie źródłowe: 1655 (zbiór Turnera); teksty składowe łacińskie z XVI w., m.in. *Liber quartus* 1559, *Arbatel* 1575
Przekład język oryginału: łacińskiego (zbiór wydany po angielsku przez roberta turnera)
Dział: Magia ceremonialna
Wydanie polskie: Ordo Theia Philosophia
Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/ksiegi/pseudo-agryppa-czwarta-ksiega
Czytnik: https://ordotheia.pl/czytaj/pseudo-agryppa-czwarta-ksiega

Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron; pełna lektura wymaga subskrypcji (https://ordotheia.pl/cennik).

## Czego się dowiesz

- Dlaczego Czwartej księgi nie napisał Agryppa i kto to wykazał
- Jak Robert Turner złożył i uzasadnił swoją antologię w 1655 roku
- Jak Heptameron porządkuje przywołania według dni tygodnia
- Czym są duchy olimpijskie i aforyzmy Arbatela
- Jak działa geomancja w ujęciu Agryppy i Gerarda z Cremony
- Jak zbiór wpłynął na Barretta i Złoty Brzask

## Antologia z londyńskiej oficyny

Ta księga nie ma jednego autora i nie powstała jako jedno dzieło. Jest antologią, którą w roku 1655 wydał w Londynie Robert Turner, tłumacz i miłośnik literatury astrologiczno-magicznej, pod tytułem odwołującym się do najsłynniejszego nazwiska w tej dziedzinie: *Czwarta księga filozofii tajemnej Henryka Korneliusza Agryppy*. Turner zebrał kilka łacińskich tekstów z XVI wieku i przełożył je na angielski, poprzedzając całość przedmową „do czytelnika wolnego od uprzedzeń” i wierszami pochwalnymi. Polskie wydanie odtwarza ten układ według edycji z 1655 roku.

Najważniejszy problem całego tomu zapowiada już tytuł. *Czwarta księga*, która miała dopełniać *Trzy księgi filozofii tajemnej*, pojawiła się drukiem po łacinie w roku 1559, czyli ponad dwadzieścia lat po śmierci Agryppy. Jego uczeń Johann Weyer stanowczo zaprzeczył, by mistrz był jej autorem, i badacze przyjmują to zdanie. Dlatego mówi się o pseudo-Agryppie. Tekst jest jednak bliski duchem *Trzech ksiąg* i bywa czytany jako ich praktyczne uzupełnienie: tam, gdzie Agryppa wykładał zasady, czwarta księga podaje procedury.

## Co zawiera tom

Przedmowa Turnera broni magii przed oskarżeniem o czarnoksięstwo. Odwołuje się do słów Pica della Mirandoli, że niewielu ją rozumie, a wielu gani, i przeprowadza klasyczne rozróżnienie między magiem – mędrcem obeznanym z rzeczami boskimi, jak mędrcy ze Wschodu z Ewangelii Mateusza – a goetą, który działa przez zmowę ze złymi duchami. Jest to deklaracja programowa całego tomu: zebrane teksty mają należeć do magii dozwolonej.

Po przedmowie następuje traktat o geomancji przypisywany Agryppie, wykładający szesnaście figur i sposób stawiania figury geomantycznej. Potem właściwa *Czwarta księga*, o ceremoniach magicznych: wyznaczanie imion i znaków duchów z liczb i liter, pentakle, konsekracje, przywoływanie duchów dobrych i złych, a także krótkie uwagi o nekromancji. *Heptameron*, czyli *Elementy magiczne*, przypisywane włoskiemu lekarzowi i filozofowi Piotrowi z Abano, to podręcznik przywoływania aniołów planetarnych według dni tygodnia: opisuje budowę koła, wybór godzin, kadzidła i wezwania. Właśnie ten schemat stał się później szkieletem wielu grymuarów. *Isagoge* Georga Pictoriusa z Villingen, szesnastowiecznego lekarza, jest rozprawą o naturze duchów i demonów. Traktat o geomancji astronomicznej przypisano Gerardowi z Cremony, choć atrybucja ta budzi wątpliwości. Tom zamyka *Arbatel*, wydany po raz pierwszy w Bazylei w 1575 roku: zbiór aforyzmów ułożonych w siódemki, zachęcający do pobożności i poznania natury, z opisem siedmiu duchów olimpijskich rządzących planetami.

## Różne ręce, różne magie

Wartość tej antologii polega na tym, że pokazuje obok siebie kilka bardzo odmiennych wizji magii, które czytelnicy XVII wieku traktowali jako jedną tradycję. *Heptameron* jest rytualny i formalny, osadzony w średniowiecznej magii ceremonialnej. *Czwarta księga* próbuje nadać tej praktyce matematyczny porządek. *Arbatel* ma zupełnie inny ton: mniej w nim przepisów, więcej duchowego programu, bliskiego reformacyjnemu chrześcijaństwu i paracelsjańskiej filozofii przyrody, z naciskiem na to, że prawdziwa magia wynika z bojaźni Bożej i miłości bliźniego. Traktaty geomantyczne z kolei należą do sztuk wróżebnych, a nie do przywoływania duchów. *Isagoge* Pictoriusa wnosi jeszcze inny głos: uczonego lekarza, który porządkuje rodzaje duchów i demonów, korzystając z autorów starożytnych i chrześcijańskich, i który patrzy na nie bardziej jak przyrodnik i teolog niż jak praktyk rytuału. Zestawienie tych tekstów w jednym tomie przez Turnera było decyzją wydawcy, a nie wynikiem jakiejś pierwotnej wspólnoty; to on stworzył z nich coś na kształt kanonu, który później powielano jako całość.

Zbiór Turnera wywarł ogromny wpływ na późniejszy okultyzm anglojęzyczny. Z niego czerpali autorzy XVIII i XIX wieku, w tym Francis Barrett w *Magu*, a za ich pośrednictwem członkowie Złotego Brzasku. Duchy olimpijskie z *Arbatela* i schemat dni tygodnia z *Heptameronu* weszły do kanonu współczesnej magii ceremonialnej.

## Wskazówki dla czytelnika

Nie należy czytać tego tomu jak dzieła samego Agryppy ani jak spójnego systemu. Najlepiej traktować każdy tekst osobno, pamiętając o jego pochodzeniu i niepewnych atrybucjach: pseudo-Agryppa, przypisywany Piotr z Abano, wątpliwy Gerard z Cremony. Kto zna *Trzy księgi filozofii tajemnej*, łatwiej uchwyci, w czym *Czwarta księga* jest ich kontynuacją, a w czym zniekształceniem. Kto chce zrozumieć, skąd wzięła się struktura późniejszych grymuarów francuskich, powinien przeczytać *Heptameron* uważnie.

Przekład Turnera był wierny, ale nie zawsze precyzyjny, a polska wersja dziedziczy jego wybory terminologiczne. Najbardziej przystępny jest *Arbatel*, najbardziej techniczne – traktaty geomantyczne. Jako całość księga dobrze pokazuje, jak wiek XVII zbierał i porządkował magiczne dziedzictwo renesansu, zanim stało się ono materiałem dla nowoczesnego okultyzmu. Pokazuje też, jak wiele w tej tradycji zależało od tłumaczy i wydawców, którzy decydowali, co uznać za dzieło Agryppy, a co za dodatek.