# Zbawiciele świata *Przekład z angielskiego* > Studium religii porównawczych Charlesa H. Vaila (1913): proroctwa, cudowne narodziny, dzieciństwo, śmierć i zmartwychwstanie Kryszny, Buddy, Osirisa, Mithry, Jezusa i innych Zbawicieli, wyjaśnione jako Mit Słoneczny i Obrzędy Inicjacji starożytnych Misteriów. Autor: Charles H. Vail Tytuł oryginału: The World’s Saviors. Analogies in Their Lives Examined and Interpreted. A Study in Comparative Religions Wydanie źródłowe: 1913 Przekład z języka angielskiego Dział: Religie starożytne Wydanie polskie: Ordo Theia Philosophia Adres kanoniczny: https://ordotheia.pl/ksiegi/vail-zbawiciele-swiata Czytnik: https://ordotheia.pl/czytaj/vail-zbawiciele-swiata Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron; pełna lektura wymaga subskrypcji (https://ordotheia.pl/cennik). ## Czego się dowiesz - Jakie analogie Vail znajduje w proroctwach, narodzinach i dzieciństwie Zbawicieli świata - Jak opowieści o śmierci i zmartwychwstaniu łączą Krysznę, Osirisa, Tammuza, Attisa i Jezusa - Czym jest Mit Słoneczny i dlaczego Zbawiciele rodzą się 25 grudnia - Jak pięć wielkich Inicjacji odpowiada narodzinom, chrztowi, przemienieniu, męce i zmartwychwstaniu - Dlaczego autor oczekiwał nowego Nauczyciela Świata dla nowej podrasy ## Studium wyrosłe z wykładów *Zbawiciele świata* Charles H. Vail ogłosił w 1913 roku, jednocześnie w Londynie i w nowojorskim wydawnictwie wolnomularskim Macoy. Przedmowa, podpisana w Albion 7 czerwca 1913, wyjaśnia, że książka powstała z kilku cykli wykładów o religiach porównawczych wygłoszonych dla zborów, którym autor służył jako duchowny. Punkt wyjścia jest polemiczny: sceptycyzm znajduje w podobieństwach między żywotami Zbawicieli „cały arsenał faktów” przeciwko religii, a nawet przeciwko historycznemu istnieniu Chrystusa. Vail nie chce ich przemilczać. Kwestię trzeba podjąć „nie przez potępianie faktów, lecz przez poszukiwanie ich wewnętrznego sensu”, bo analogie są „o wiele za bliskie, by można je było wytłumaczyć zwykłym zbiegiem okoliczności”. Od razu też zaznacza, że fakty te mają doniosłe znaczenie dla wolnomularstwa, „co jasno dostrzeże każdy Mistrz”. Wstęp wylicza bohaterów porównania: Jezusa w Judei; Krysznę, Gautamę, Wittobę i Indrę w Indiach; Osirisa, Horusa i Thotha w Egipcie; Zoroastra i Mithrę w Persji; Tammuza, Adonisa, Attisa, a dalej Bakchusa, Herkulesa, Eskulapa, Quetzalcoatla, Baldura i wielu innych. Teza wstępu brzmi, że „niemal każdy ważny rys żywota Jezusa ma swój pierwowzór w religiach starszych od chrześcijaństwa”. ## Pięć rozdziałów faktów Układ jest prosty: najpierw fakty, potem wykładnia. Rozdział I zbiera proroctwa mesjańskie – hinduską zapowiedź Kalki Avatary u schyłku Kali Jugi, perskie proroctwo Zeradushta, że czysta dziewica pocznie, a nad dziecięciem ukaże się gwiazda „płonąca nawet w samo południe nieumniejszonym blaskiem”, buddyjską zapowiedź Buddy Metteyyo, egipską opowieść o narodzinach Si-Osirisa – oraz proroctwa w postaci węża, od Księgi Rodzaju po Krysznę depczącego głowę węża. Rozdział II otwiera zdanie: „Niemal każdy naród obchodził święto 25 grudnia albo w pobliżu tej daty na cześć narodzin jakiejś Boskiej Istoty”; następują cudowne narodziny Kryszny z Devaki w lochu, który rozświetla się w chwili porodu, Gautamy z Mai i kolejnych Zbawicieli. Rozdział III zestawia zdarzenia z dzieciństwa: odwiedziny mędrców, starca Asitę płaczącego nad nowo narodzonym Buddą jak Symeon w świątyni, królewski ród Zbawicieli, ocalenie dziecięcia od zagłady i przedwczesną dojrzałość, jak dwunastoletni Jezus wśród doktorów. Rozdział IV, najdłuższy, omawia śmierć i zmartwychwstanie – ukrzyżowanego Krysznę według *Monumental Christianity* Lundy’ego, Wittobę z ranami w dłoniach i stopach według *The Hindu Pantheon* Moora, wreszcie bogów umierających i wskrzeszanych Egiptu, Babilonii i Grecji. Rozdział V dotyczy form i obrzędów: postu przed równonocą wiosenną, który miał być wstępem do Obrzędów Inicjacji, chrztu i eucharystii, czyli komunii. Materiał pochodzi z dzieł autorów XIX wieku – Lundy’ego, Moora, Childa, Fabera, Bonwicka, Masseya – które Vail przytacza z numerami stron. Część tych zestawień, jak ukrzyżowany Kryszna, nie znajduje potwierdzenia w późniejszej indologii; wartością książki jest raczej wykładnia niż katalog analogii. ## Mit Słoneczny i Obrzędy Inicjacji Rozdział VI daje odpowiedź na pytanie przedmowy. Ani przypadek, ani zwykłe przepisywanie nie tłumaczą powszechności tych podań; musiało istnieć wspólne źródło, a podobieństwa były zamierzone. Tym źródłem są starożytne Misteria, jedyna instytucja powszechna w dawnym świecie: „Każdy wielki Nauczyciel przeszedł przez ich bramy”, a ich dwa języki to Mit Słoneczny i Obrzędy Inicjacji. Mit Słoneczny przedstawia działanie Logosu we wszechświecie: Bóg-Słońce rodzi się 25 grudnia, gdy nad widnokręgiem wschodzi znak Panny, Smok goni Pannę, w równonocy wiosennej, czasie ukrzyżowania, „rozciąga się on na krzyżu materii”, a potem zmartwychwstaje i wstępuje do nieba. Stąd stała data narodzin i ruchoma data śmierci, stąd baranek, byk i ryba jako godła kolejnych Zbawicieli, stąd Herod, Astyages i Kansa jako wrogowie dziecięcia światła. Obrzędy Inicjacji przedstawiają rozwój ducha ludzkiego. Vail opisuje pięć wielkich Inicjacji w symbolach chrześcijańskich: narodziny Chrystusa w uczniu, chrzest, przemienienie, mękę i krzyż, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie, po którym „małe dziecię” staje się „mężem doskonałym”. Wniosek jest wyraźny: „Opowieść ewangeliczna jest więc przenośna – jest opowieścią o jakimkolwiek Mistrzu w trakcie stawania się”. Rozdział przytacza wolnomularzy – Singletona, Yarkera, Churchilla, Mackeya – o mistycznej śmierci kandydata, o Wielkiej Piramidzie jako miejscu inicjacji i o trzydniowym transie, z którego neofita budził się w pierwszych promieniach słońca. Mimo to Vail nie przeczy istnieniu Zbawicieli: opowieść słoneczna przylgnęła do realnych postaci, a fakt ten „nie przemawia przeciwko historycznemu istnieniu tych Zbawicieli”. ## Nauczyciel Świata Zakończenie przeciwstawia mitologów porównawczych, którzy wywodzą religie z niewiedzy dzikiego człowieka, religioznawcom porównawczym, według których wszystkie religie pochodzą od Bractwa Ludzi Doskonałych. Vail przyjmuje drugie stanowisko i opisuje Hierarchię z dwoma działami: rządzącym, pod Królem, i nauczającym, pod Nauczycielem Świata. Każda religia akcentuje jedną zasadę – Hindus immanencję Boga, Pers czystość, Grek piękno, chrześcijanin ofiarę z siebie. Książka kończy się pytaniem, czy wraz z nową podrasą nie pojawi się znowu wielki Nauczyciel; autor przytacza *Bhagavadgitę* i dodaje diagnozę społeczną: „Konkurencja musi ustąpić współpracy”. Jest to więc wykład w duchu teozofii, który z porównawczego religioznawstwa robi argument za jednością religii i ich ukrytą stroną, a nie przeciw nim.