Religie starożytne · 1904
Bogowie Egipcjan
Czyli studia nad mitologią egipską – przekład z angielskiego
Ernest Alfred Wallis Budge
Bogowie Egipcjan, czyli studia nad mitologią egipską E. A. Wallisa Budge’a z 1904 roku: egipskie pojęcie boskości, kosmogonie i dziewiątki bogów, Ra, Thot, Ptah, Ozyrys, Izyda, Horus, Set, Aton oraz kult zwierząt.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- Ernest Alfred Wallis Budge
- Tytuł oryginału
- The Gods of the Egyptians, or Studies in Egyptian Mythology
- Wydanie źródłowe
- 1904
- Przekład
- z języka angielskiego
- Dział
- Religie starożytne
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Co oznaczało egipskie słowo neter i jak Budge je rozumiał
- 2Jak różniły się kosmogonie Heliopolis, Hermopolis i Memfis
- 3Jakie role pełnili Ra, Thot, Ptah, Maat i Hathor
- 4Jak krąg Ozyrysa, Izydy, Horusa i Seta wiąże mit z zaświatami
- 5Czym był kult Atona i kult świętych zwierząt
- 6Które tezy Budge’a o monoteizmie i pochodzeniu bogów są przestarzałe
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Panteon w dwóch tomach
Bogowie Egipcjan to najobszerniejsza próba, jaką Ernest Alfred Wallis Budge podjął, by uporządkować mitologię egipską. Dzieło ukazało się w Londynie w roku 1904 w dwóch bogato ilustrowanych tomach, z barwnymi tablicami wizerunków bóstw. W odróżnieniu od jego wydań tekstów nie jest to przekład jednego źródła, lecz synteza: Budge zebrał to, co wiedział z papirusów, inskrypcji świątynnych i grobowych, a także z pisarzy greckich, i ułożył z tego słownik i historię egipskich bogów. Przez wiele dziesięcioleci była to w języku angielskim podstawowa książka o tym temacie, a jej ilustracje do dziś krążą w popularnych publikacjach.
Kto ją otwiera, powinien wiedzieć, że ma przed sobą dzieło z 1904 roku, z całym tego dobrodziejstwem i ograniczeniami. Ogromna ilość materiału jest jej siłą; dawne odczytania imion, pospieszne etymologie i ogólne teorie religii są jej słabością.
Od pojęcia boga do mitów stworzenia
Budge zaczyna od pytania, czym w ogóle był dla Egipcjan bóg. Omawia słowo neter i próbuje ustalić jego pierwotne znaczenie, rozważa wiarę w jednego boga ukrytego za wieloma postaciami, w duchy i demony, a także stosunek religii egipskiej do magii i kultu zwierząt. Jego tezą jest, że pod politeizmem kryje się myśl o jednej najwyższej mocy, której liczne bóstwa są przejawami; dzisiejsi badacze uważają tę tezę za zbyt bliską chrześcijańskim kategoriom autora, choć nie bez podstaw w niektórych hymnach.
Dalsza część pierwszego tomu dotyczy kosmogonii i wielkich bóstw stwórczych. Pojawiają się tu wody pierwotne Nun, ósemka bogów z Hermopolis, dziewiątka bogów z Heliopolis z Atumem na czele, bóg słońca Ra w swoich licznych postaciach, Thot jako pan mądrości, pisma i miary, Ptah z Memfis stwarzający słowem, bogini Maat, uosobienie porządku, oraz boginie-matki, takie jak Hathor czy Neith. Budge chętnie zestawia teologie poszczególnych ośrodków kultu, pokazując, że Egipt nie miał jednej mitologii, lecz kilka splecionych tradycji lokalnych.
Ozyrys, Izyda i reszta świata bogów
Drugi tom otwiera rozbudowane omówienie kręgu Ozyrysa: samego Ozyrysa jako boga zmarłych i odradzającego się życia, Izydy jako żony, matki i mistrzyni magii, Horusa w jego różnych postaciach, Seta jako przeciwnika i zarazem dawnego boga z własnym kultem, Neftydy i Anubisa. Tu Budge jest najbardziej w swoim żywiole, bo może łączyć mitologię z tekstami pogrzebowymi, które znał najlepiej. Następnie omawia wiele bóstw pomniejszych i lokalnych, bogów żywiołów i ciał niebieskich, a także kult Atona za Echnatona, który interpretuje jako szczególną postać kultu słońca.
Znaczną część tomu zajmują bóstwa w postaci zwierzęcej i kult zwierząt świętych, od byka Apisa po ibisy i koty, oraz bogowie obcego pochodzenia, którzy przenikali do Egiptu z Azji Zachodniej i Nubii. Dla czytelnika szukającego konkretnego bóstwa dzieło działa jak encyklopedia: każde hasło gromadzi epitety, ośrodki kultu, wizerunki i przykłady z tekstów. Budge często cytuje hymny i fragmenty tekstów pogrzebowych we własnym przekładzie, dzięki czemu czytelnik słyszy, jak Egipcjanie mówili do swoich bogów, a nie tylko, co o nich pisali Grecy. Zarazem łatwo zauważyć, że wiele bóstw przenika się ze sobą: łączą się w postacie złożone, takie jak Amon-Ra czy Ptah-Sokar-Ozyrys, przejmują nawzajem atrybuty i epitety. To zjawisko, nazywane dziś synkretyzmem, jest jednym z najważniejszych kluczy do religii Egiptu.
Jak z niej korzystać
Bogowie Egipcjan są przede wszystkim książką do konsultacji, a nie do czytania od początku do końca. Najlepiej przeczytać w całości rozdziały wstępne o pojęciu boga i o kosmogoniach oraz krąg Ozyrysa, a resztę traktować jako słownik. Przy każdym haśle warto pamiętać, że formy imion używane przez Budge’a często różnią się od dzisiejszych, a łączenie bóstw egipskich z greckimi czy semickimi bywa u niego zbyt śmiałe. Wywody o pochodzeniu niektórych bogów z Afryki wewnętrznej lub z Azji mają charakter hipotez, z których wiele nie wytrzymało późniejszych badań.
Dla czytelnika zainteresowanego ezoteryką książka ma wartość szczególną. Ezoteryzm zachodni, od hermetyzmu późnoantycznego przez renesans po Golden Dawn, nieustannie powoływał się na Egipt, ale zwykle na Egipt wyobrażony. Lektura Budge’a pozwala zobaczyć, ile z tych wyobrażeń ma oparcie w rzeczywistych postaciach bogów, a ile powstało później. Thot, utożsamiony przez Greków z Hermesem, Izyda jako bogini wtajemniczenia czy Ozyrys jako wzór śmierci i zmartwychwstania – wszyscy mają tu swoje egipskie, przedgreckie oblicze. W połączeniu z Księgą Umarłych i Magią egipską tego samego autora dzieło tworzy dobrze dobrany zestaw, który wprowadza w religię Egiptu przez jej bogów, jej teksty i jej praktykę, z zastrzeżeniem, że całość warto zweryfikować w nowszych opracowaniach.
Tolle, lege
Bogowie Egipcjan
Ernest Alfred Wallis Budge
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.