Gnoza · II–III wiek (przekład angielski Jamesa: 1924)
Dzieje Jana i Dzieje Tomasza
Apokryficzne Dzieje Apostolskie – przekład z angielskiego
Montague Rhodes James (przekład angielski)
Apokryficzne Dzieje Jana i Dzieje Tomasza z II i III wieku, w przekładzie z angielskiej wersji M. R. Jamesa: wizja krzyża światła, hymn tańca Chrystusa, misja Tomasza w Indiach i Hymn o Perle.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- Montague Rhodes James (przekład angielski)
- Tytuł oryginału
- Acts of John; Acts of Thomas (w: The Apocryphal New Testament)
- Wydanie źródłowe
- II–III wiek (przekład angielski Jamesa: 1924)
- Przekład
- język oryginału: angielskiego (przekład z przekładu; oryginały grecki i syryjski)
- Dział
- Gnoza
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Kiedy i gdzie powstały apokryficzne Dzieje Jana i Tomasza
- 2Czym jest doketyczna wizja krzyża światła i hymn tańca
- 3Dlaczego sobór nicejski II nakazał zniszczyć Dzieje Jana
- 4Jak Tomasz buduje królowi Gundaforowi pałac w niebie
- 5Jak odczytywać Hymn o Perle jako przypowieść o duszy
- 6Dlaczego badacze ostrożnie nazywają te teksty gnostyckimi
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Dwie księgi z apokryficznego zbioru
Tom zawiera dwa teksty z grupy tak zwanych apokryficznych Dziejów Apostolskich, czyli opowieści o misjach, cudach i męczeństwie apostołów, które powstały w II i III wieku poza kanonem Nowego Testamentu. Polski przekład opiera się na angielskiej wersji Montague Rhodesa Jamesa (1862–1936), kembridżyjskiego filologa i paleografa, prepozyta King’s College, a później Eton College, znanego dziś szerzej jako autor opowieści o duchach. W 1924 roku James wydał The Apocryphal New Testament, obszerny zbiór przekładów ewangelii, dziejów, listów i apokalips spoza kanonu, który przez dziesięciolecia był podstawowym narzędziem anglojęzycznych badaczy. Wydanie Zakonu wybiera z niego dwie księgi najbliższe tematyce gnozy, wraz z wprowadzeniem Jamesa do całej grupy.
Warto od razu zaznaczyć, że czytelnik ma do czynienia z przekładem przekładu. Dzieje Jana zachowały się po grecku, i to tylko częściowo; Dzieje Tomasza powstały najpewniej po syryjsku, w środowisku Edessy, i są znane w wersji syryjskiej oraz greckiej. James tłumaczył z wydań krytycznych swoich czasów, a jego angielszczyzna jest celowo archaizująca, wzorowana na języku Biblii króla Jakuba.
Dzieje Jana: krzyż światła i taniec
Dzieje Jana są najstarszym z tych tekstów; we wstępie James umieszcza je nie później niż w połowie II wieku. Opowiadają o pobycie apostoła w Efezie i Azji Mniejszej: o wskrzeszeniach, o nawróceniu Lykomedesa i Kleopatry, o Drusianie i jej zalotniku Kallimachu, o upadku świątyni Artemidy i o spokojnej śmierci Jana, który sam kładzie się do grobu. Część opowieści ma charakter powieści przygodowej, pełnej żywych scen i dydaktycznych zwrotów.
Najważniejszy fragment dla historyka gnozy to długa mowa Jana o Chrystusie. Apostoł opowiada, że Chrystus ukazywał się uczniom w rozmaitych postaciach, raz jako dziecko, raz jako starzec, że jego ciało bywało raz materialne, raz niematerialne, i że nie zostawiał śladów stóp. Przed męką Chrystus zbiera uczniów w krąg i prowadzi z nimi taniec, śpiewając hymn, na który oni odpowiadają „Amen”. Potem, gdy tłum widzi go na krzyżu w Jerozolimie, Jan na Górze Oliwnej ogląda w wizji „krzyż światła” i słyszy, że cierpienie, które widzą ludzie, nie jest istotą tego, co się dokonało. Ta doketyczna teologia, według której cierpienie Chrystusa było pozorne, sprawiła, że Kościół odrzucił tę księgę, a sobór nicejski II w 787 roku nakazał jej zniszczenie. Hymn tańca stał się natomiast w XX wieku inspiracją dla muzyków i myślicieli, między innymi dla Gustava Holsta.
Dzieje Tomasza: misja w Indiach i Hymn o Perle
Dzieje Tomasza, datowane najczęściej na III wiek, są jedynymi spośród pięciu głównych apokryficznych Dziejów, które zachowały się w całości. Opowiadają o tym, jak apostołowie dzielą między siebie świat, a Tomasz, któremu przypadają Indie, odmawia wyjazdu i zostaje sprzedany jako niewolnik kupcowi króla Gundafora. W kolejnych „aktach” buduje królowi pałac w niebie zamiast na ziemi, nawraca, uzdrawia, wypędza demony i przekonuje kolejne małżeństwa do życia w czystości, co ostatecznie prowadzi do jego męczeństwa z rozkazu króla Misdajosa.
W środek tej opowieści wpleciony jest Hymn o Perle, nazywany też Hymnem Duszy. Królewicz zostaje wysłany ze Wschodu do Egiptu, by odzyskać perłę strzeżoną przez węża; tam zapomina o swoim pochodzeniu, aż list od rodziców budzi go z uśpienia. Odbiera perłę, wraca i przywdziewa szatę, w której rozpoznaje samego siebie. Hymn jest jednym z najpiękniejszych tekstów starochrześcijańskiej literatury i od dawna odczytywany jest jako przypowieść o duszy zesłanej w świat materii, która przez przebudzenie poznaje swoje prawdziwe ja. Jego pochodzenie pozostaje przedmiotem sporu: wielu badaczy uważa, że jest starszy niż same Dzieje i został do nich włączony.
Jak czytać te teksty
Ani Dzieje Jana, ani Dzieje Tomasza nie są traktatami gnostyckimi w ścisłym sensie. Są opowieściami ascetycznymi, które łączą ludową pobożność, romans, cudowność i fragmenty spekulacji teologicznej. Nazywanie ich „gnostyckimi”, jak czyni to podtytuł wydania, ma uzasadnienie w niektórych fragmentach, ale współcześni badacze są w tej kwestii ostrożniejsi i mówią raczej o enkratyzmie, czyli skrajnej ascezie, oraz o środowiskach chrześcijańskich różnego typu, które te teksty czytały, w tym manichejczykach.
Przekład Jamesa ma prawie sto lat i nie uwzględnia odkryć oraz nowszych wydań krytycznych, zwłaszcza tekstów Dziejów Jana, przygotowanych w końcu XX wieku. Jest jednak klarowny i wierny, a jego zwięzłe wstępy wprowadzają w tło. Książka jest dla czytelnika, który chce poznać literaturę wczesnochrześcijańską spoza kanonu nie przez streszczenia, lecz przez same opowieści, i zobaczyć, jak w II i III wieku wyobrażano sobie Chrystusa, apostoła i duszę. Warto czytać ją powoli, ze świadomością, że to, co w jednym miejscu jest anegdotą, w innym staje się wizją mistyczną.
Tolle, lege
Dzieje Jana i Dzieje Tomasza
Montague Rhodes James (przekład angielski)
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.