Literatura · 1842
Zanoni
Przekład z angielskiego
Edward Bulwer-Lytton
Powieść Edwarda Bulwera-Lyttona z 1842 roku o Zanonim, nieśmiertelnym adepcie pradawnego bractwa, który dla miłości do śpiewaczki Violi traci moc i ginie w Paryżu Terroru, oraz o Glyndonie, niedoszłym uczniu, który staje przed Strażnikiem Progu.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- Edward Bulwer-Lytton
- Tytuł oryginału
- Zanoni
- Wydanie źródłowe
- 1842
- Przekład
- z języka angielskiego
- Dział
- Literatura
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Jak wprowadzenie wiąże fabułę z poszukiwaniem różokrzyżowców
- 2Czym różnią się drogi Zanoniego, Mejnoura i Glyndona
- 3Skąd pochodzi motyw Strażnika Progu i kto go przejął
- 4Jak rewolucja francuska staje się tłem ostatecznej próby adepta
- 5Dlaczego autor odróżniał w powieści typ od alegorii
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Romans o wtajemniczeniu
Edward Bulwer-Lytton był w latach czterdziestych XIX wieku pisarzem u szczytu sławy, autorem powieści obyczajowych i historycznych, a przy tym czytelnikiem dawnych traktatów alchemicznych i kabalistycznych. Zanoni ukazał się w 1842 roku, a wyrósł z fragmentu zatytułowanego Zicci, ogłoszonego kilka lat wcześniej. Polskie wydanie zawiera komplet tekstów towarzyszących: list dedykacyjny do rzeźbiarza Johna Gibsona z wydania z 1845 roku, przedmowę z 1853 roku, w której autor zestawia powieść ze swoim poematem King Arthur i nazywa ją kontemplacją życia czynnego przez pośrednictwo ducha, oraz końcową notę o różnicy między typem a alegorią.
Ta rama jest ważna, bo uprzedza najczęstsze nieporozumienie. Bulwer-Lytton nie pisał podręcznika magii i wielokrotnie podkreślał, że postaci są typami ludzkich władz – wiedzy, wiary, intuicji, ambicji – a nie szyfrem jakiejś tajnej nauki. Wprowadzenie podejmuje jednak zręczną grę z czytelnikiem. Narrator opowiada, jak w młodości szukał wiadomości o różokrzyżowcach w osobliwym antykwariacie w Covent Garden, jak poznał tam starego dżentelmena, który wiedział o bractwie więcej, niż powinien, i jak po jego śmierci otrzymał rękopis zapisany szyfrem. Powieść ma być jego odczytaniem. Ten chwyt, znany z romansu gotyckiego, pozwala autorowi jednocześnie sugerować, że opowieść kryje prawdziwą wiedzę bractwa, i zachować dystans: wszystko, co niezwykłe, należy do rękopisu, za który narrator nie bierze odpowiedzialności.
Siedem ksiąg
Akcja zaczyna się w Neapolu w drugiej połowie XVIII wieku, w domu Gaetana Pisaniego, utalentowanego i niedocenionego kompozytora. Jego córka Viola zostaje śpiewaczką, a w jej życiu pojawiają się dwaj ludzie. Pierwszym jest Zanoni, bogaty cudzoziemiec otoczony plotkami o niezwykłej długowieczności. Drugim jest Clarence Glyndon, młody angielski malarz, rozdarty między miłością a pragnieniem tajemnej wiedzy.
Tytuły ksiąg wyznaczają kolejne etapy: „Muzyk”, „Sztuka, miłość i cud”, „Theurgia”, „Strażnik Progu”, „Skutki eliksiru”, „Zabobon porzucający wiarę” i „Rządy Terroru”. Zanoni i jego starszy towarzysz Mejnour należą do bractwa starszego niż różokrzyżowcy, wywodzącego się z Chaldei; posiedli tajemnicę przedłużania życia i władzę nad istotami świata pośredniego. Mejnour to czysty intelekt, zimny i bezosobowy. Zanoni zachował serce, a gdy zakochuje się w Violi, jego moce zaczynają słabnąć. Glyndon, przyjęty na próbę przez Mejnoura, łamie zakaz, sięga po eliksir przedwcześnie i ściąga na siebie zjawę, która odtąd go prześladuje. Piąta i szósta księga śledzą skutki tej porażki: Glyndon próbuje wrócić do zwykłego życia, lecz nie potrafi ani zapomnieć tego, co ujrzał, ani unieść tego, co wie, a Viola, przestraszona tajemnicą męża, odchodzi od niego. Ostatnie księgi przenoszą akcję do Paryża w 1794 roku. Rewolucja staje się tłem dla ostatecznej próby: Zanoni oddaje życie za Violę, w dniach, gdy upada Robespierre.
Strażnik Progu i dalsze losy powieści
Najtrwalszym wynalazkiem książki okazał się Strażnik Progu – istota, która staje przed nieprzygotowanym adeptem i ucieleśnia lęk oraz nieoczyszczone namiętności, jakie wnosi on na drogę wtajemniczenia. Motyw ten przejęła Bławatska, później przewijał się w kręgach Złotego Brzasku, a Rudolf Steiner uczynił „Strażnika Progu” jednym z kluczowych pojęć swojej drogi poznania i tytułem jednego ze swoich dramatów misteryjnych. Dla wielu czytelników XIX i XX wieku Zanoni był pierwszym spotkaniem z ideą, że wiedza tajemna wymaga przemiany charakteru, a nie tylko zdobycia formuł.
Sławę książki wzmocniła legenda samego autora. Eliphas Lévi spotkał się z nim w Londynie w 1854 roku, a późniejsze środowiska okultystyczne chętnie widziały w Bulwerze-Lyttonie wtajemniczonego. Jego przynależności do jakiegokolwiek bractwa różokrzyżowego nie da się jednak udokumentować; wiadomo natomiast, że czytał dużo i że materiał z traktatów hermetycznych, neoplatońskich i alchemicznych przetwarzał swobodnie, na potrzeby fabuły.
Jak czytać Zanoniego
To powieść długa, gęsta i miejscami staroświecka: z mottami z Ariosta i Tassa na czele rozdziałów, z rozbudowanymi dygresjami filozoficznymi i z melodramatycznym tokiem zdarzeń, który współczesnemu czytelnikowi może wydać się przesadny. Najlepiej czytać ją powoli i zwracać uwagę na kontrast postaci. Zanoni i Mejnour przedstawiają dwie odpowiedzi na pytanie o cenę nieśmiertelności: miłość, która wiąże z ludzkim losem, i wiedzę, która od niego odcina. Glyndon pokazuje, co dzieje się z kimś, kto pragnie mocy, zanim zdobędzie odwagę i czystość. Viola z kolei przechodzi od zaufania do lęku przed tym, czego nie rozumie, a tytuł szóstej księgi nazywa ten lęk zabobonem, który porzuca wiarę.
Nie należy natomiast szukać w książce wiarygodnego obrazu historycznych różokrzyżowców ani instrukcji praktycznych. Chaldejskie bractwo, eliksir i istoty świata pośredniego są literackimi konstrukcjami zbudowanymi z lektur. Obraz rewolucji francuskiej, choć oparty na prawdziwych postaciach i datach, służy tezie moralnej o niebezpieczeństwie utopii narzuconej siłą. Wartość Zanoniego polega na czymś innym: na tym, że ukazuje wtajemniczenie jako dramat wewnętrzny i nadaje mu obrazy, które ezoteryka przyjęła na długo.
Tolle, lege
Zanoni
Edward Bulwer-Lytton
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.