Wniebowzięcie kobiety

Książka, która zaczyna się od spowiedzi

Wniebowzięcie kobiety, czyli Księga miłości ukazało się w 1841 roku, w tym samym roku co Biblia wolności, i nosi nazwisko Alphonse’a Constanta, przyszłego Éliphasa Léviego. Obie książki powstały w tym samym, burzliwym okresie, ale mają zupełnie inny charakter. Tamta była manifestem społecznym, ta jest wyznaniem i poematem miłosnym o charakterze mistycznym.

Najcenniejszą dla współczesnego czytelnika częścią tomu jest otwierające go „Wyznanie autora”. Constant opowiada w nim o sobie: syn ubogiego rzemieślnika, wątłe i marzycielskie dziecko, któremu pierwsza komunia otworzyła nieskończoność, a kapłan-katecheta podsunął myśl o powołaniu. Następnie seminarium Saint-Nicolas, kierowane przez księdza Frère, którego autor nazywa najinteligentniejszym i najszczerzej pobożnym kapłanem, jakiego znał, i który zarazem wyrządził mu „najwięcej dobrego i najwięcej złego”. Constant streszcza naukę swego mistrza: ludzkość, wypadłszy z łona Boga, wraca do Niego przez postęp, a dzieje religii dzielą się na wielkie epoki, z których ostatnia, epoka Ducha Świętego, dopiero nadchodzi. To jeden z najważniejszych autobiograficznych tekstów Constanta i bezcenne źródło do zrozumienia, skąd wzięła się jego wiara w postęp duchowy i w trzeci wiek dziejów.

Pieśń nad pieśniami jako proroctwo

Właściwy tekst, Wniebowzięcie kobiety, ma postać poematu prozą zbudowanego na Pieśni nad pieśniami. Constant czyta biblijny dialog Oblubieńca i Oblubienicy nie tylko jako alegorię Chrystusa i Kościoła, jak czyniła tradycja, lecz jako proroctwo przyszłego wywyższenia kobiety. Miłość jest tu siłą odkupienia: to ona ma wyzwolić kobietę z poniżenia, a przez nią całą ludzkość. Tytułowe „wniebowzięcie” nie jest więc dogmatem maryjnym w ścisłym sensie, lecz obrazem duchowego wyniesienia kobiety jako takiej. Poemat zamyka epilog.

Druga część tomu to „Poezje mistyczne świętego Jana od Krzyża, naśladowane z Pieśni nad pieśniami”. Wybór nie jest przypadkowy: hiszpański karmelita sam przetwarzał biblijną pieśń na język mistycznego zjednoczenia duszy z Bogiem. Constant nie tłumaczy go wiernie, lecz naśladuje, i warto to pamiętać przy lekturze. Tom kończy dodatek.

Między mistyką a utopią

Książka pokazuje, jak w romantycznym katolicyzmie lat czterdziestych splatały się język mistyki oblubieńczej i marzenie o odnowie społecznej. Wątek kobiety odkupicielki był wówczas szeroko obecny w paryskich kręgach utopijnych, od saintsimonistów po rozmaitych wizjonerów, z którymi Constant się stykał. On sam nadaje mu formę wyraźnie religijną, zakorzenioną w Biblii i w tradycji karmelitańskiej, a nie w programie politycznym.

Czytelnik dowie się stąd, jakie były uczuciowe i duchowe korzenie późniejszego Léviego. Już tu widać jego przekonanie, że miłość i wola mogą przemieniać człowieka, że święty tekst ma sens głębszy niż literalny i że religia przyszłości będzie religią pojednania pierwiastków, które dawna pobożność przeciwstawiała sobie. Te intuicje wrócą w zupełnie innym języku w Dogmacie i rytuale wysokiej magii. Nie należy jednak czytać Wniebowzięcia wstecz, przez pryzmat późniejszego okultyzmu – to książka mistyka-romantyka, a nie maga.

Lektura Pieśni nad pieśniami jako tekstu o miłości duszy i Boga ma długą historię: od komentarza Orygenesa, przez kazania Bernarda z Clairvaux, po mistykę hiszpańską XVI wieku. Constant wpisuje się w tę tradycję, ale przesuwa jej punkt ciężkości. Dla dawnych komentatorów Oblubienica była duszą albo Kościołem, a cielesny język pieśni należało przekroczyć; dla niego kobieta konkretna, historyczna i poniżona, jest właściwym przedmiotem proroctwa, a jej wywyższenie ma się dokonać w dziejach. Ta zmiana perspektywy jest najbardziej oryginalnym rysem książki i zarazem tym, co najbardziej oddala ją od tradycji, na którą się powołuje.

Jak czytać

Najlepiej zacząć od „Wyznania autora”, które jest napisane prostą, osobistą prozą i daje klucz do całości. Poemat wymaga innego trybu lektury: powolnego, z biblijnym tekstem Pieśni nad pieśniami pod ręką, aby widzieć, gdzie Constant parafrazuje, a gdzie dopisuje własną wizję. Przy naśladowaniach świętego Jana od Krzyża dobrze sięgnąć po wierny przekład oryginału, by uchwycić różnicę między ascetyczną mistyką karmelity a romantycznym erotyzmem duchowym jego naśladowcy.

Trzeba też zachować dystans wobec autobiografii. Jest to opowieść pisana przez młodego człowieka, który właśnie zerwał z drogą kapłańską i tłumaczy się z tego wyboru; ocena seminarium i nauczycieli jest stronnicza. Wizja kobiety, choć wyrasta z protestu przeciw jej poniżeniu, pozostaje idealizacją typową dla epoki. Książka jest krótka i przystępna, ale jej wartość odsłania się dopiero w zestawieniu z innymi wczesnymi pismami Constanta, zwłaszcza z Matką Bożą, gdzie te same motywy przybierają postać epopei.

Czytelnik, który przejdzie od tej książki do późniejszych pism Léviego, zauważy zarówno ciągłość, jak i zerwanie. Język miłości oblubieńczej ustąpi miejsca językowi równowagi sił, a kobieta odkupicielka – symbolicznym parom przeciwieństw. Właśnie dlatego Wniebowzięcie kobiety jest dobrym punktem wyjścia dla każdego, kto chce prześledzić tę drogę od początku.