Światło Egiptu

Podręcznik bractwa bez nazwy

Światło Egiptu, czyli nauka o duszy i gwiazdach ukazało się w 1889 roku nakładem londyńskiego wydawcy George’a Redwaya i chicagowskiego Religio-Philosophical Publishing House, bez nazwiska autora, oznaczone jedynie jego symbolem; w kręgu uczniów występował on jako Zanoni, imieniem zapożyczonym z powieści Bulwera-Lyttona. Był nim Thomas Henry Burgoyne, Brytyjczyk, który w latach osiemdziesiątych XIX wieku pełnił rolę sekretarza i jednego z głównych nauczycieli Hermetycznego Bractwa Luksoru (H.B. of L.), a następnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Katalogowe „Bractwo Egiptu” jest nieścisłe: sam autor w przedmowie do drugiego tomu zwraca się do „Hermetycznego Bractwa Luksoru” i wyznacza w nim swoją następczynię.

Bractwo to, ujawnione publicznie w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych, oferowało korespondencyjne nauczanie praktycznego okultyzmu i stanowiło jedną z pierwszych zachodnich alternatyw dla Towarzystwa Teozoficznego. Wokół Burgoyne’a narosły kontrowersje związane z jego wcześniejszą przeszłością, które przeciwnicy wykorzystywali do ataków na całe bractwo; książka powinna być jednak oceniana przez swoją treść.

Dusza i gwiazdy

Tom pierwszy dzieli się na dwie części, zgodnie z podtytułem. „Nauka o duszy” ma trzy działy. Pierwszy, „Geneza życia”, opisuje królestwo ducha, królestwo materii, pochodzenie życia fizycznego i misteria płci. Drugi, „Przejście życia”, mówi o inkarnacji i reinkarnacji, hermetycznej konstytucji człowieka, karmie i mediumizmie. Trzeci, „Rzeczywistości życia”, dotyczy natury duszy, śmiertelności i nieśmiertelności, „Ciemnego Satelity” – sfery dusz utraconych – i wreszcie adeptatu jako tryumfu duszy. Wstęp do tej części stawia zasadę, na której opiera się cały wykład: prawda jest dwoista, jest „prawdą pozorów” i „prawdą rzeczywistości”, a duch i materia to dwa tryby jednej boskiej zasady. Narzędziem poznania ma być „nauka o odpowiedniościach”, czyli system symboli pozwalający odczytywać rzeczy widzialne jako wyraz niewidzialnych. Część druga, „Nauka o gwiazdach”, wykłada astrologię jako naukę o przepływie siły słonecznej i gwiezdnej przez mózg i ciało człowieka, z rozdziałem o alchemicznej naturze człowieka, opisem dwunastu znaków i planet oraz praktycznym zastosowaniem, a zamyka ją „mistyczny łańcuch” łączący duszę z gwiazdami.

Przedmowa nie ukrywa celu polemicznego. Autor chce przeciwstawić „rodzącej się duchowości Zachodu” doktryny karmy i reinkarnacji w postaci, w jakiej – jego zdaniem – głoszą je kapłańskie systemy Wschodu, co w praktyce oznacza teozofię Heleny Bławatskiej. Wydawca drugiego tomu potwierdza, że pierwszy spotkał się z ostrą krytyką teozofów. Rozdział o inkarnacji i reinkarnacji polemizuje wprost z cytowanym przez autora teozoficznym „buddyzmem ezoterycznym”: według Burgoyne’a dusza ludzka przechodzi przed narodzinami długą drogę przez bezosobowe życie planetarne, ale rodzi się w ludzkim ciele tylko raz, a powtórne wcielenie dopuszcza w trzech wyjątkowych klasach przypadków, takich jak dzieci zmarłe przed narodzeniem. Odpłata za czyny dokonuje się w tej wizji w sferach duchowych, nie w kolejnych żywotach ziemskich.

Tom drugi, wydany w Denver w 1900 roku, kilka lat po śmierci autora, zawiera lekcje rozsyłane wcześniej uczniom jako „prywatne studia z okultyzmu”: o zodiaku i gwiazdozbiorach, duchowej wykładni domów horoskopu, astroteologii i astromitologii, symbolice, alchemii w dwóch częściach, talizmanach, magii ceremonialnej i różdżce magicznej. Najdłuższy rozdział to Tablice Aeth, dwanaście symbolicznych tablic przyporządkowanych znakom zodiaku, które autor przedstawia jako „wielki tajemny tarot człowieka, Boga i wszechświata” i opatruje rozważaniami do medytacji. Całość zamykają „Penetralia”, wizja dziejów kosmosu aż do powrotu planet w Słońce.

Na co uważać

Przekład obejmuje oba tomy w postaci pierwszych wydań, z pominięciem późniejszych uzupełnień redakcyjnych z XX wieku. Czytelnik powinien jednak wiedzieć, że już tom drugi nie jest czystym tekstem Burgoyne’a: przedmowę i część dopowiedzeń wydawcy, Henry i Belle Wagnerowie, przedstawiają jako podyktowane przez autora „z subiektywnego planu życia”. To deklaracja wiary kręgu, nie informacja o pochodzeniu tekstu, którą można by sprawdzić.

Treść jest typowa dla okultyzmu końca XIX wieku i w wielu miejscach się zestarzała. Fizyka eteru, teoria ras i ewolucji kosmicznej, przekonanie o egipsko-chaldejskim rodowodzie wykładanej astrologii oraz pewność, z jaką autor rzuca wyzwanie „każdemu żyjącemu autorytetowi”, trzeba czytać historycznie. Nazwa „hermetyczny” oznacza tu, jak zaznacza sam autor, po prostu „tajemny”, a nie związany z Corpus Hermeticum. Rozdziały alchemiczne mówią o przemianie sił w człowieku i przyrodzie w języku odpowiedniości, nie są instrukcją laboratoryjną.

Dla kogo

Światło Egiptu jest ważnym źródłem dla historii zachodniego okultyzmu praktycznego: pokazuje, czego uczono w H.B. of L., jak spierano się z teozofią o los duszy po śmierci i jak astrologia stawała się w tych kręgach drogą duchową. Dla czytelnika szukającego systemu będzie to rozbudowany, ale wewnętrznie spójny wykład; dla badacza – dokument sporu, którego echa słychać we francuskim okultyzmie końca stulecia i w amerykańskiej astrologii ezoterycznej. Najlepiej zaczynać od tomu pierwszego w kolejności autora, a Tablice Aeth czytać na końcu, jako medytacyjne zwieńczenie całości.