Traktat elementarny wiedzy tajemnej

Młody lekarz i program okultyzmu

Papus, czyli Gérard Encausse, miał niewiele ponad dwadzieścia lat i studiował medycynę w Paryżu, gdy w 1888 roku wydał Traktat elementarny wiedzy tajemnej. Był to dla niego rok przełomowy: w tym samym czasie współtworzył z Stanislasem de Guaitą Kabalistyczny Zakon Różokrzyża, a wkrótce potem zaczął organizować martynistów i wydawać pismo „L'Initiation”. Książka ma więc charakter programowy. W przedmowie autor stwierdza, że we Francji nie istnieje żaden elementarny traktat wiedzy tajemnej, a ci, którzy chcą ją studiować, muszą składać podstawy z Agryppy, Ragona, Éliphasa Lévi i innych autorów piszących dla wąskiego grona. Chce więc zebrać w jednym niewielkim tomie to, co niezbędne, by „unieść zasłony” nad pismami alchemików i kabalistów, i wykazać, że wiedza tajemna jest spójnym korpusem doktryn z własną metodą, a nie zbiorem mglistych marzeń.

Ciekawym szczegółem tej samej przedmowy jest życzliwe odwołanie do Towarzystwa Teozoficznego. Papus wkrótce się z nim rozstał i przeciwstawił teozofii zachodnią, chrześcijańsko-hermetyczną drogę, ale w 1888 roku jeszcze widział w nim sojusznika. Także frontyspis, przedstawiający laboratorium-oratorium alchemika według Heinricha Khunratha, sygnalizuje, gdzie autor szuka swoich korzeni.

Siedem kroków wykładu

Traktat ma siedem rozdziałów i dodatek. Pierwszy, o wiedzy starożytności, przedstawia obraz dawnych sanktuariów jako miejsc, w których wiedza była przekazywana stopniowo, przez inicjację, w trzech kręgach odpowiadających zdolnościom uczniów. Drugi, o metodzie, jest teoretycznym rdzeniem książki: Papus objaśnia analogię jako zasadnicze narzędzie poznania okultystycznego, odróżnia je od indukcji i dedukcji nauk przyrodniczych i wprowadza prawo trójni, według którego każda rzecz daje się ująć jako dwa przeciwieństwa i łączący je człon pośredni. Na tej zasadzie buduje obraz człowieka, przyrody i świata boskiego jako trzech planów odpowiadających sobie nawzajem.

Rozdział trzeci, o życiu powszechnym, stosuje tę metodę do kosmologii i fizjologii, opisując krążenie jednej siły przez wszystkie poziomy bytu. Trzy kolejne rozdziały poświęcone są wyrażaniu idei. Papus twierdzi, że starożytni utrwalali swoją wiedzę na dwa sposoby: analitycznie, za pomocą znaków, liczb i liter, oraz syntetycznie, w symbolach, w których jedna figura streszcza cały system. Tu pojawiają się wątki, które później rozwinie w osobnych książkach: symbolika liczb, alfabetu hebrajskiego i tarota. Rozdział ostatni zestawia wiedzę tajemną z nauką współczesną i próbuje wykazać, że nie stoją one w sprzeczności, lecz dotyczą różnych poziomów tej samej rzeczywistości. Dodatek uzupełnia wykład materiałem pomocniczym, do którego warto wracać w trakcie lektury, a całość pomyślana jest tak, by czytelnik mógł potem samodzielnie sięgać po trudniejszych autorów.

Warto zwrócić uwagę na to, jak Papus konstruuje swoje dowody. Niemal każdy krok wywodu opiera na cytatach: z Hermesa Trismegistosa i Tablicy Szmaragdowej, z kabalistów, z Fabre d'Oliveta, Wrońskiego, Saint-Yvesa d'Alveydre i Lévi'ego. Traktat jest więc także rodzajem antologii, która pokazuje, jakie lektury stanowiły kanon paryskiego okultyzmu w 1888 roku. Dla polskiego czytelnika interesujące jest zwłaszcza miejsce Józefa Hoene-Wrońskiego, którego matematyczna filozofia Absolutu była dla francuskich okultystów jednym z ważnych punktów odniesienia.

Co tu jest najcenniejsze

Najważniejsze, czego czytelnik dowie się z tej książki, to sposób myślenia francuskiego okultyzmu końca XIX wieku. Papus nie podaje praktyk ani rytuałów. Uczy patrzenia na świat jako na sieć odpowiedniości i czytania symboli jako skrótów myślowych, które łączą metafizykę, przyrodę i człowieka. Prawo trójni i analogia, przedstawione tu w formie podręcznikowej, są kluczem do wielu późniejszych tekstów tego kręgu, w tym jego własnego Tarota Cyganów i prac Guaity czy Wirtha.

Książka jest też świadectwem ambicji, by okultyzm był „nauką”. Papus nieustannie cytuje autorytety, porównuje, systematyzuje i chętnie posługuje się schematami, co odróżnia jego styl od profetycznej retoryki Lévi'ego, na którym się wzoruje.

Jak czytać wydanie z 1888 roku

Polski przekład odtwarza pierwsze, zwięzłe wydanie traktatu. Warto o tym pamiętać, ponieważ Papus wracał do tych tematów wielokrotnie, rozbudowywał tekst w kolejnych wydaniach i wydał obszerniejszy Traité méthodique de science occulte. To, co tu czytamy, jest więc zarysem, w którym myśli bywają jedynie wskazane, a nie rozwinięte.

Lektura jest stosunkowo łatwa, choć wymaga cierpliwości wobec licznych tabel i zestawień. Należy też zachować krytyczny dystans. Obraz egipskich sanktuariów i ich inicjacyjnej wiedzy opiera się na dziewiętnastowiecznej literaturze, którą egiptologia już dawno odrzuciła. Etymologie, zwłaszcza hebrajskie, bywają dowolne, a twierdzenia o zgodności okultyzmu z fizyką i fizjologią odnoszą się do nauki sprzed ponad wieku. Wartość traktatu leży gdzie indziej: w jasności, z jaką pokazuje strukturę myślenia analogicznego, i w tym, że pozwala zrozumieć, jak jeden młody lekarz zbudował z rozproszonych lektur ramę, w której przez następne dekady pracowała francuska ezoteryka.