Nauka duchów

Druga seria studiów

Nauka duchów ukazała się w 1865 roku i, jak zapowiada przedmowa, otwiera drugą serię studiów Éliphasa Léviego nad filozofią tajemną, po Bajkach i symbolach, w których wiedza była ukryta pod formą apologu. Tym razem autor wraca do wykładu bezpośredniego, a jego przedmiotem jest pytanie, które w latach sześćdziesiątych XIX wieku zajmowało Paryż bardziej niż jakakolwiek kwestia metafizyczna: czy duchy istnieją, kim są i co naprawdę dzieje się podczas seansów, w których żywi rozmawiają rzekomo ze zmarłymi.

Kontekst jest tu kluczowy. Spirytyzm rozwijał się wówczas bardzo szybko; we Francji jego głównym systematykiem był Allan Kardec, a w salonach występowały media, także przybyłe ze świata anglosaskiego. Lévi, który uważał się za strażnika tradycji magicznej, widział w tym ruchu zarazem potwierdzenie realności sił, o których pisał, i groźne ich pomylenie. Nauka duchów jest jego odpowiedzią: próbą umieszczenia nowych zjawisk w ramach dawnej nauki i oddzielenia tego, co duchowe, od tego, co jest tylko odbiciem w świetle astralnym.

Trzy rodzaje duchów

Trójdzielny układ książki jest jej najważniejszym pomysłem. Część pierwsza mówi o duchach rzeczywistych, czyli o Bogu i o człowieku, zjednoczonych i wyniesionych do ideału w osobie Jezusa Chrystusa. Zaczynając w ten sposób, Lévi podkreśla, że prawdziwym przedmiotem nauki o duchu jest duch ludzki w jego najwyższych dążeniach i jego relacja z Bogiem, nie zaś kolekcja istot pośrednich.

Część druga dotyczy duchów hipotetycznych: aniołów, demonów i dusz zmarłych według doktryn kabalistycznych i magicznych. Słowo „hipotetyczne” jest wyborem świadomym. Lévi przedstawia tu nauki kabalistów jako teorie, które mogą być prawdziwe w swoim symbolicznym sensie, ale nie dają pewności w sprawach, o których człowiek nie ma bezpośredniej wiedzy. Część trzecia, o duchach rzekomych, czyli widmach, przegląda widzenia, ewokacje i zjawiska nekromancji od starożytności aż po czasy autora, a jej ostatni odcinek poświęcony jest zjawiskom współczesnym, w tym spirytyzmowi. Tu Lévi argumentuje, że w większości przypadków na seansach nie przemawiają dusze zmarłych, lecz odbicia, obrazy i siły nerwowe zgromadzone w świetle astralnym i ożywiane przez wyobraźnię uczestników.

Ta argumentacja ma charakter zarazem okultystyczny i krytyczny. Lévi nie zaprzecza, że na seansach dzieją się rzeczy niezwykłe, ale odmawia im znaczenia, jakie przypisywali im spirytyści. Zjawiska mają według niego przyczyny naturalne, choć słabo poznane, a wiara w rozmowę z duszami zmarłych jest złudzeniem, które osłabia wolę i rozum.

Katolicki dodatek

Druga część tomu zaskakuje czytelnika, który zna Léviego tylko z Dogmatu i rytuału. Suplement mówi o potędze idei katolickiej, związanej z duchem, a nie z literą Pisma, i o tym, jak należy ją przeciwstawiać urojeniom nowożytnych nowatorów. Następuje plan nienapisanego traktatu o duchu miłości, potem Żywot świętej Anny, matki Najświętszej Panny, oparty na tradycji apokryficznej i legendarnej, a na koniec epilog ułożony na wzór legend ewangelicznych, który ma streścić ducha całego dzieła.

Te teksty pokazują ważny rys późnego Léviego: jego okultyzm chce być nie alternatywą dla chrześcijaństwa, lecz jego ezoterycznym odczytaniem. Czytelnik nie musi podzielać tej perspektywy, ale bez niej trudno zrozumieć, dlaczego autor tak ostro odcinał się od spirytyzmu i dlaczego w jego oczach najwyższą „nauką o duchach” jest nauka o miłości.

Dołączenie legendarnego żywotu świętej Anny ma też sens kompozycyjny. Po krytyce widm i seansów autor pokazuje, jak według niego wygląda zdrowy kontakt ze światem duchowym: przez opowieść pobożną, symbol i kontemplację, a nie przez wywoływanie zmarłych. Legenda nie jest przedstawiana jako dokument historyczny, lecz jako przykład tego, co Lévi nazywa duchem, a nie literą tradycji. Epilog na wzór legend ewangelicznych zamyka tę myśl w formie przypowieści. Czytelnik, który pominie te części, otrzyma obraz książki niepełny i bardziej polemiczny, niż zamierzał autor.

Jak czytać dziś

Nauka duchów jest książką do czytania z dystansem z dwóch powodów. Po pierwsze, jej obraz kabały pochodzi z XIX-wiecznych lektur łacińskich i francuskich, a nie z badań nad tekstami żydowskimi; nauki o aniołach i demonach Lévi interpretuje swobodnie, w duchu własnego systemu. Po drugie, jego relacje o dawnych widzeniach i ewokacjach łączą historię z legendą, a wyjaśnienia zjawisk spirytystycznych opierają się na pojęciach magnetyzmu i światła astralnego, które dziś należą do historii idei.

Z drugiej strony jest to jeden z najbardziej trzeźwych tekstów XIX-wiecznego okultyzmu w sprawie seansów i kontaktów ze zmarłymi. Lévi przestrzega przed łatwowiernością, przed szukaniem sensacji i przed oddawaniem własnej woli niejasnym siłom, a jego rozróżnienie między duchem a widmem zachowuje wartość jako narzędzie krytyczne. Książka przyda się czytelnikom zainteresowanym historią spirytyzmu i jego krytyki, relacją okultyzmu z katolicyzmem oraz tym, jak Lévi rozumiał granice wiedzy tajemnej. Najlepiej czytać ją po Kluczu wielkich misteriów, z którym tworzy naturalną parę, i traktować suplementy nie jako dodatek, lecz jako klucz do intencji autora.