Starożytne Misteria a nowożytne wolnomularstwo

Kazania wygłoszone dla loży

Charles H. Vail był pastorem uniwersalistycznym w Albion w stanie Nowy Jork, a zarazem wolnomularzem, publicystą społecznym i autorem prac religijnych bliskich teozofii. Starożytne Misteria a nowożytne wolnomularstwo wyrosły bezpośrednio z jego posługi. Jak wyjaśnia przedmowa, datowana na marzec 1909 roku, jedenaście wykładów zostało najpierw wygłoszonych w niedziele w Pullman Memorial Church w Albion dla członków miejscowej Renovation Lodge oraz dla zboru, któremu autor przewodził. Na prośbę słuchaczy ukazały się drukiem w tym samym roku.

To pochodzenie wyjaśnia charakter książki. Nie jest to studium badawcze ani rozprawa z przypisami, lecz cykl kazań z wyraźnym celem: pomóc braciom głębiej zrozumieć zakon, zachęcić szeroką publiczność do życzliwego spojrzenia na wolnomularstwo i skłonić wszystkich do pracy nad urzeczywistnieniem ideałów, które według autora łączą misteria starożytne z lożą nowożytną. Ton jest budujący i spokojny, a złożone tematy zostają wyłożone tak, by słuchacz bez przygotowania mógł nadążyć za wywodem.

Od misteriów do loży

Kolejność wykładów prowadzi od ogólnego do szczegółowego. Pierwszy pyta o pochodzenie i cel misteriów, drugi i trzeci przeglądają je w poszczególnych kulturach: egipskie, hinduskie i perskie, a następnie druidyczne, gockie, greckie i żydowskie. Już ten przegląd pokazuje, że Vail korzysta z tego samego kanonu, który ukształtowali autorzy XIX wieku, w tym George Oliver, choć wyciąga z niego zupełnie inne wnioski.

Środek książki stanowią dwa wykłady o misteriach chrześcijańskich i dwa o sensie prawdziwej inicjacji. To tu Vail jest najbardziej sobą. Chrześcijaństwo pierwszych wieków ma w jego ujęciu własną wiedzę ezoteryczną, przeznaczoną dla wtajemniczonych, a ewangeliczne opowieści – warstwę mistyczną, którą można czytać jako opis duchowego narodzenia, śmierci i zmartwychwstania w człowieku. Prawdziwa inicjacja nie jest więc obrzędem zewnętrznym, lecz przemianą świadomości, do której obrzęd jedynie przygotowuje lub którą przedstawia w obrazach.

Ostatnia część przechodzi do samego wolnomularstwa: jego pochodzenia i dziejów, historii templariuszy i Dawnego i Uznanego Rytu Szkockiego, a w dwóch zamykających wykładach – symboli i legend lożowych, objaśnionych w świetle wcześniejszych rozważań.

Wykład o templariuszach zasługuje na osobną uwagę, bo dobrze pokazuje, jak Vail splata historię z legendą. Zakon rycerski średniowiecza jest dla niego jednym z ogniw przekazu wiedzy ezoterycznej ze Wschodu na Zachód, a Dawny i Uznany Ryt Szkocki – spadkobiercą tej linii. Autor korzysta tu z opowieści rozpowszechnionych w literaturze wolnomularskiej XVIII i XIX wieku, nie rozróżniając wyraźnie między tym, co poświadczają dokumenty, a tym, co przekazuje tradycja wyższych stopni. Podobnie w wykładach o symbolach i legendach łączy znane objaśnienia moralne z odczytaniem astronomicznym i mistycznym: legenda Hirama bywa u niego zarazem alegorią drogi Słońca, obrazem śmierci niższej natury człowieka i zapowiedzią duchowego odrodzenia. Ta wielowarstwowość jest charakterystyczna dla całej książki, która chętnie przyjmuje każdą interpretację, o ile prowadzi ona do moralnego i duchowego wniosku.

Uniwersalizm i jego źródła

Zasadnicza myśl Vaila brzmi: istnieje jedna wieczna mądrość, przechowywana przez misteria wszystkich ludów i przekazywana w formie symbolicznej, a wolnomularstwo jest jej współczesnym nosicielem. W tym punkcie jego książka różni się wyraźnie od prac Olivera, dla którego misteria pogańskie były wypaczeniem prawdy biblijnej. Vail, wychowany w liberalnej teologii uniwersalistycznej i czytelnik literatury teozoficznej, widzi w nich raczej równoprawne wyrazy tej samej prawdy, a w chrześcijaństwie jedną z jej postaci, nie wyłączne objawienie. Spotykamy tu też idee typowe dla teozofii początku XX wieku, takie jak ewolucja duszy przez wiele żywotów i obraz Chrystusa jako zasady duchowej obecnej w każdym człowieku.

Warto rozpoznać te źródła, bo autor rzadko je wskazuje wprost. Książka jest popularnym przekładem pewnej wizji religii na język kazalnicy i loży, a nie samodzielną teorią.

Co dziś wymaga ostrożności

Część historyczna jest najsłabszym elementem tomu. Twierdzenia o ciągłości między misteriami starożytnymi a lożami, o ezoterycznej nauce pierwotnego Kościoła czy o związkach templariuszy z wolnomularstwem są przedstawione jako ustalone, choć w rzeczywistości są przypuszczeniami albo legendami, których nie potwierdzają źródła. Wiedza o religiach Indii, Persji czy Celtów pochodzi z drugiej ręki i odpowiada stanowi popularnych opracowań sprzed ponad stu lat. Datowania i etymologie należy traktować z dużą rezerwą.

Mocną stroną książki jest jej jasność i to, że dobrze pokazuje, jak wolnomularstwo amerykańskie początku XX wieku mogło być przeżywane jako droga duchowa, a nie tylko jako bractwo towarzyskie. Dla czytelnika, który pierwszy raz styka się z tematem misteriów i loży, jest to przystępne wprowadzenie, pod warunkiem że potraktuje się je jako wypowiedź duszpasterza, a nie historyka. Najbardziej wartościowe są wykłady o sensie prawdziwej inicjacji; wykłady historyczne dobrze czytać z krytycznym opracowaniem dziejów zakonu obok.