Doktryna tajemna I

Opus magnum i jego okoliczności

Doktryna tajemna ukazała się w Londynie w roku 1888 w dwóch tomach: Kosmogeneza i Antropogeneza. Polskie wydanie Zakonu obejmuje tom pierwszy. Helena Petrovna Blavatsky pracowała nad dziełem kilka lat, w Europie, po opuszczeniu Indii, w okresie gdy jej reputację nadwerężył głośny raport Towarzystwa Badań Psychicznych z roku 1885. W przedmowie przeprasza za zwłokę, tłumaczy ją chorobą i ogromem zadania, i zapowiada, że tom trzeci jest gotowy, a czwarty prawie gotowy. Tom oznaczony jako trzeci ukazał się dopiero po jej śmierci, w opracowaniu Annie Besant, a jego związek z zapowiedzianym rękopisem jest od dawna przedmiotem sporu.

Podtytuł oryginału – synteza nauki, religii i filozofii – dobrze oddaje ambicję. Jeśli Izyda odsłonięta była polemiką z materializmem i teologią, Doktryna tajemna chce przedstawić pozytywny system: kosmologię, która opisuje powstanie wszechświata od stanu bezforemnego do świata zamieszkanego przez człowieka. Dedykacja „wszystkim prawdziwym teozofom” oraz motto „Nie ma religii wyższej nad Prawdę”, zachowane w wydaniu, wskazują, do kogo dzieło jest skierowane.

Proemium i trzy zasady

Po przedmowie i wstępie następuje Proemium, najważniejszy dla zrozumienia całości fragment tomu. Blavatsky formułuje w nim trzy podstawowe zasady. Pierwsza mówi o jednej wszechobecnej, wiecznej, bezgranicznej i niezmiennej Zasadzie, wobec której wszelka spekulacja jest bezsilna. Druga – o wieczności wszechświata jako całości i o periodyczności jego przejawień, o prawie cykli, przypływów i odpływów. Trzecia – o zasadniczej tożsamości wszystkich dusz z duszą uniwersalną i o obowiązkowej pielgrzymce każdej z nich przez cykl wcieleń.

Ta ostatnia zasada pokazuje wyraźną zmianę względem Izydy: reinkarnacja, tam ledwie dopuszczana, staje się teraz osią całego systemu. Kto chce czytać Doktrynę tajemną ze zrozumieniem, powinien wrócić do Proemium kilkakrotnie, bo do tych trzech zasad odsyłają niemal wszystkie dalsze komentarze.

Stance Księgi Dzyan i ewolucja symboli

Księga pierwsza, o ewolucji kosmicznej, zbudowana jest wokół siedmiu stanc, które autorka przedstawia jako przekład archaicznej Księgi Dzyan. Stance opisują kolejno noc wszechświata, ideę zróżnicowania, przebudzenie kosmosu, hierarchie siedmiorakie, Fohata – kosmiczną siłę ożywiającą i porządkującą, „dziecię” tych hierarchii – następnie wzrost i rozwój naszego świata oraz rodziców człowieka na Ziemi. Każdy werset opatrzony jest rozległym komentarzem, który porównuje go z kosmogoniami indyjskimi, chaldejskimi, egipskimi, greckimi, kabałą i gnozą.

Część druga tomu śledzi ewolucję symboliki w jej przybliżonym porządku: autorka omawia krzyż, koło, jajo, lotos, węża, liczby i inne figury jako języki tej samej doktryny. Część trzecia, uzupełnienia, konfrontuje okultyzm z fizyką i astronomią końca XIX wieku – ze sporami o naturę siły, atomu, eteru i grawitacji. Czytelnik szukający nauki o rundach, rasach i dziejach ludzkości znajdzie ją dopiero w tomie drugim.

Komentarz do stanc nie jest jednolity. Raz ma charakter metafizyczny i mówi o Absolucie, o mulaprakriti, czyli korzeniu materii, o pierwszym, drugim i trzecim Logosie; innym razem zamienia się w studium porównawcze mitów o kosmicznym jaju, o wodach pierwotnych i o boskim oddechu. Pojawiają się tu także pojęcia, które na stałe weszły do słownika ezoteryki: manwantara i pralaja jako okresy przejawienia i spoczynku, łańcuchy planetarne, monady przechodzące przez kolejne królestwa natury. Autorka chętnie sięga po teksty purańiczne, po kabałę i po Platona, by pokazać, że każdy z tych systemów zachował fragment tej samej kosmologii. Dla czytelnika najważniejsze jest uchwycenie rytmu całości: od jedności przez zróżnicowanie do świata wielości, a następnie z powrotem ku jedności, w niekończącym się cyklu przejawień.

Status tekstu i zasady lektury

Sprawa Księgi Dzyan wymaga uczciwego postawienia. Poza pismami Blavatsky nie jest znany żaden rękopis odpowiadający tym stancom ani język „senzar”, z którego miałyby pochodzić. Badacze wskazywali na możliwe pokrewieństwa niektórych wątków z literaturą tybetańską i indyjską, ale nie rozstrzyga to pytania o źródło samego tekstu. Bezpiecznie jest więc czytać stance jako integralną część dzieła autorki, a nie jako potwierdzony przekład starożytnej księgi.

Lektura jest wymagająca. Komentarze rozrastają się w wielostronicowe dygresje, terminologia sanskrycka bywa używana niekonsekwentnie, a uzupełnienia naukowe są dziś czysto historyczne – fizyka, z którą polemizuje autorka, sama została przez naukę porzucona. Trzeba też wiedzieć, że już w tym tomie pojawia się język ras, w pełni rozwinięty w tomie drugim, który współczesny czytelnik słusznie odczyta jako dziedzictwo XIX-wiecznych teorii rasowych.

Najlepiej zacząć od Proemium, potem przeczytać same stance bez komentarzy, by uchwycić ich rytm i obrazowość, a dopiero później przejść przez komentarz, rozdział po rozdziale. Pomocą będzie Słownik teozoficzny i Klucz do teozofii, który wykłada te same idee prościej. Tak czytana, Doktryna tajemna odsłania się jako jedna z najbardziej wpływowych prób stworzenia nowoczesnej mitologii kosmicznej, bez której trudno zrozumieć ezoterykę XX wieku.