Doktryna tajemna III

Tom, którego autorka nie wydała

Dwa pierwsze tomy Doktryny tajemnej Heleny Pietrowny Bławatskiej ukazały się w Londynie w 1888 roku. Autorka zapowiadała ciąg dalszy, w tym tom poświęcony historii okultyzmu i wielkim adeptom, ale zmarła w 1891 roku, nie doprowadziwszy go do druku. Trzeci tom wydała w 1897 roku Annie Besant, ówczesna czołowa postać Towarzystwa Teozoficznego, z papierów pozostawionych przez Bławatską. W przedmowie Besant sama zaznaczała, że nie jest to dokładnie zapowiadany trzeci tom i że materiał pochodzi z rękopisów różnego stopnia ukończenia.

Ta okoliczność określa sposób lektury. Od początku wśród teozofów toczył się spór o to, ile w tomie pochodzi od Bławatskiej w niezmienionej postaci, a ile jest wynikiem pracy redakcyjnej, i czy dobór oraz układ tekstów odpowiadają zamiarom autorki. W niektórych późniejszych wydaniach materiał ten ukazywał się jako tom piąty, co tylko podkreśla jego niejasny status. Czytelnik powinien więc traktować tę księgę jako zbiór późnych pism Bławatskiej w opracowaniu Besant, a nie jako dzieło zamknięte jej ręką.

Magia, tajemnica i kabała

Pierwsze rozdziały są wykładem metodologicznym w duchu całej Doktryny tajemnej. Bławatska broni starożytnych przed nowożytną krytyką, pisze o pochodzeniu magii, o skrytości wtajemniczonych i jej przyczynach, a także o niebezpieczeństwach magii praktycznej. Ta ostatnia przestroga należy do stałych motywów teozofii: wiedza okultystyczna bez przemiany moralnej ma być nie tylko bezużyteczna, ale szkodliwa.

Następnie tom przechodzi do tradycji żydowskich i hermetycznych. Bławatska uważa Księgę Henocha za źródło i fundament chrześcijaństwa, omawia doktryny hermetyczne i kabalistyczne, systemy wykładni liter i liczb, symbol sześciokąta z punktem środkowym, a później, w dłuższym bloku, relację między wschodnią gupta vidyą a kabałą, alegorie hebrajskie, Zohar o stworzeniu i Elohim oraz nowożytnych kabalistów. Jej tezą jest wspólne pochodzenie wszystkich tych systemów z jednej pierwotnej wiedzy, którą najlepiej zachował Wschód. Współczesne badania nad kabałą i literaturą henochiczną nie potwierdzają takiej genealogii, a wiele tłumaczeń i etymologii przytaczanych przez autorkę pochodzi z wtórnych źródeł epoki.

Adepci, apostołowie i misteria

Najbardziej znana część tomu dotyczy postaci pierwszych wieków chrześcijaństwa. Bławatska pisze o obowiązku okultysty wobec religii, o adeptach pochrześcijańskich, o Szymonie Magu i jego krytyku Hipolicie, o świętym Pawle jako prawdziwym założycielu historycznego chrześcijaństwa i o Piotrze jako żydowskim kabaliście, który nie był wtajemniczony. Obszerny rozdział o Apoloniuszu z Tiany i rozważania o faktach kryjących się za żywotami adeptów przedstawiają tych ludzi jako przedstawicieli tej samej ukrytej tradycji. Pojawia się też legenda świętego Cypriana z Antiochii.

Tezy te są wyraźnie polemiczne wobec chrześcijańskiej ortodoksji i wobec biblistyki jej czasu, a jednocześnie mają niewiele wspólnego z dzisiejszą wiedzą historyczną o tych postaciach. Warto je czytać jako wyraz teozoficznego programu: pokazania, że w każdej religii obok wersji publicznej istniała nauka ezoteryczna, a instytucje religijne ją zniekształciły.

Dalsze rozdziały omawiają okultyzm wschodni i zachodni, teraphim, magię egipską, a potem długi cykl o misteriach: ich pochodzeniu, próbie wtajemniczonego, „Słońcu Inicjacji”, celach, śladach i ostatnich misteriach w Europie oraz o ich pochrześcijańskich następcach. W tej części Bławatska najpełniej wykłada swoje rozumienie inicjacji jako drogi przemiany człowieka, a nie tylko obrzędu.

Ten blok o misteriach dobrze pokazuje sposób pracy autorki. Bławatska łączy relacje antycznych pisarzy o Eleusis i misteriach egipskich z symboliką słoneczną, z indyjskimi pojęciami i z interpretacjami czerpanymi z XIX-wiecznej literatury masońskiej i orientalistycznej. Powstaje obraz jednej instytucji inicjacyjnej, rozpoznawalnej pod różnymi nazwami w wielu kulturach i stopniowo wygasającej wraz z upadkiem antyku. Historycy religii widzą w misteriach zjawiska znacznie bardziej zróżnicowane i lokalne, a o ich treści wiedzą niewiele, bo uczestników obowiązywała tajemnica. Teozoficzna synteza jest więc konstrukcją interpretacyjną, a nie rekonstrukcją źródłową, i tak należy ją czytać.

Dla kogo i jak czytać

Ten tom nie nadaje się na pierwsze spotkanie z teozofią. Zakłada znajomość pojęć z dwóch pierwszych tomów i stylu Bławatskiej: długich cytatów, polemik z uczonymi jej epoki, nagłych przejść między tradycjami i odwołań do źródeł, których często nie da się zweryfikować. Kompozycja jest luźniejsza niż w tomach z 1888 roku, co wynika z pośmiertnego zestawienia materiału.

Czytelnik zainteresowany historią ezoteryki znajdzie tu jednak ważne świadectwo tego, jak teozofia budowała własną wersję dziejów religii i jak włączała do niej kabałę, gnozę i misteria antyczne. Dobrym sposobem lektury jest czytanie poszczególnych bloków tematycznych osobno, z równoległym sięgnięciem do współczesnych opracowań o kabale, gnozie czy Apoloniuszu, i zwracanie uwagi na to, gdzie Bławatska relacjonuje źródła, a gdzie przedstawia własną syntezę. Dzięki temu widać, że główną treścią tomu nie są rewelacje historyczne, lecz konsekwentna wizja religii jako zasłony jednej, wspólnej wiedzy duchowej.