Listy do A. P. Sinnetta

Tom towarzyszący

Dwa lata po Listach Mahatmów Alfred Trevor Barker ogłosił drugi tom z tej samej spuścizny: listy, które Helena Petrovna Blavatsky pisała do Alfreda Percy'ego Sinnetta w latach 1880–1888, oraz wybór innych listów, jakie Sinnett zachował. W przedmowie kompilator wprost zaznacza, że oba tomy należy czytać łącznie. Materiał pochodził z jednej skrzynki, którą Sinnett pozostawił po sobie, i według Barkera trafił do druku prawie w całości, z pominięciem tylko korespondencji uznanej za nieistotną i z wykreśleniem pojedynczych nazwisk tam, gdzie wymagała tego dyskrecja.

Barker przyjął tu inną zasadę niż w pierwszym tomie. Listy Mahatmów przepisywał wiernie, z wszystkimi błędami, natomiast w listach Blavatsky poprawiał oczywiste usterki pisowni i interpunkcji, bo – jak tłumaczy – były zbyt liczne, by zostawić je bez zmian. Słowa w nawiasach kwadratowych oznaczają dodatki redaktora albo wyrazy zbędne, przypisy zaś należą do oryginału, chyba że opatrzono je skrótem wydawcy. Czytelnik dostaje więc tekst wygładzony, ale zachowujący pełny przebieg korespondencji.

Osiem lat w listach

Część pierwsza, zdecydowanie najobszerniejsza, zawiera wyłącznie listy Blavatsky ułożone chronologicznie. Zaczynają się w Indiach, w czasie, gdy Sinnett był redaktorem dziennika „The Pioneer”, a ona współzałożycielką Towarzystwa, którego centrala przeniosła się wkrótce do Adjaru pod Madrasem. Pierwsze listy dotyczą zjawisk, korespondencji z Mistrzami, w której Blavatsky była pośredniczką, i pracy nad pierwszymi książkami Sinnetta. Później zmienia się ton. W 1884 roku Emma i Alexis Coulombowie, pracownicy kwatery głównej, oskarżyli ją publicznie o fabrykowanie zjawisk, a w 1885 roku ukazał się raport Richarda Hodgsona dla Towarzystwa Badań Psychicznych. Blavatsky opuściła Indie i już do nich nie wróciła.

Listy z Europy, pisane między innymi z Würzburga i Ostendy, są w tym tomie najbardziej przejmujące. Chora, uboga, w poczuciu, że zawiedli ją ludzie, którym ufała, broni się przed oskarżeniami, rozlicza się z przeszłością i jednocześnie pracuje nad Doktryną tajemną. Część listów zawiera materiał do biografii, którą Sinnett ogłosił w 1886 roku jako Incidents in the Life of Madame Blavatsky: wspomnienia z rodziny, z młodości, z podróży. Trzeba je czytać ostrożnie, bo opowieści o własnym życiu Blavatsky formułowała w różnych okresach różnie, a wiele epizodów nie ma niezależnego potwierdzenia.

Widać tu też narastający spór z samym Sinnettem. Adresat, który zbudował swoją pozycję na korespondencji z Mistrzami, chciał nadal ją utrzymywać, a Blavatsky coraz wyraźniej oddzielała swoją misję od jego ambicji i od londyńskiej loży, w której odgrywał główną rolę. Pod koniec okresu objętego tomem relacja jest już wyraźnie ochłodzona.

Przez całą korespondencję przewija się też wątek, który łączy ten tom z Listami Mahatmów: rola samej Blavatsky jako pośredniczki. Wielokrotnie skarży się, że traktuje się ją jak listonosza, że obarcza się ją winą za treść listów, których – jak twierdzi – nie pisała, i za ich opóźnienia. Dla zwolenników autentyczności korespondencji Mistrzów są to ważne świadectwa, dla sceptyków – element tej samej konstrukcji. Czytelnik nie musi tego rozstrzygać, by zobaczyć, jak ciężko ten układ ważył na jej życiu i relacjach z ludźmi.

Listy różne i dodatki

Część druga gromadzi listy innych osób z kręgu Sinnetta, ułożone według autorów w numerowanych podczęściach. Niektóre mają dodatkową wartość, bo na ich marginesach widnieją uwagi przypisywane Mahatmom M. i K. H. W jednej podczęści Barker umieścił krótkie notatki Mistrzów, które przeoczył przy pracy nad pierwszym tomem, prostując tym samym swoje wcześniejsze zapewnienie, że ogłosił wtedy całość. Dodatki zawierają między innymi artykuł Éliphasa Léviego o śmierci, opatrzony na marginesie uwagami pisanymi ręką K. H., oraz notatki kosmologiczne z rękopiśmiennej księgi Sinnetta, wcześniej ogłoszone przez Curuppumullage'a Jinarajadasę w wersji nie całkiem zgodnej z oryginałem.

Zestawienie Léviego z komentarzem K. H. jest dla czytelnika szczególnie ciekawe: pokazuje, jak wczesna teozofia czytała francuski okultyzm, co z niego przyjmowała, a z czym się nie zgadzała.

Jak korzystać z tej księgi

To lektura dla tych, którzy znają już podstawowe fakty z dziejów Towarzystwa Teozoficznego i Listy Mahatmów. Bez tej wiedzy wiele aluzji pozostanie niejasnych: listy mówią o ludziach, sporach i dokumentach, które adresat znał, a czytelnik musi rekonstruować. Pożyteczne jest śledzenie dat i miejsc pisania, bo dopiero chronologia pozwala zrozumieć zmiany tonu.

Jako źródło historyczne tom ma ograniczenia typowe dla korespondencji prywatnej. Blavatsky pisze szybko, emocjonalnie, przesadza, oskarża i bywa niekonsekwentna; jej relacje o wydarzeniach z lat 1884–1885 są relacjami strony sporu, a nie bezstronnym opisem. Z drugiej strony właśnie ta bezpośredniość czyni listy cennymi: są najbliższym, jakie mamy, zapisem jej głosu poza dziełami przeznaczonymi do druku. Kto chce zrozumieć, z jakiego doświadczenia wyrosły ostatnie lata jej pracy, Doktryna tajemna i londyńska działalność po 1887 roku, znajdzie tu materiał, którego nie da się zastąpić żadną biografią.