Teologia gwiezdna i astronomia masońska

Niebo jako klucz do loży

Robert Hewitt Brown, amerykański wolnomularz, ogłosił Teologię gwiezdną i astronomię masońską w Nowym Jorku w 1882 roku. Książka należy do nurtu, który można nazwać astronomiczną teorią religii: przekonania, że mity, rytuały i święta dawnych ludów są w gruncie rzeczy alegoriami ruchu Słońca, Księżyca i gwiazd. Nurt ten ma swoje źródła w oświeceniu, zwłaszcza w pracach Charles’a-François Dupuisa i Constantina Volneya, a w XIX wieku był szeroko popularyzowany. Brown nie jest jego twórcą, lecz jednym z tych, którzy najkonsekwentniej zastosowali go do wolnomularstwa.

Jego cel jest dwojaki, co dobrze widać w podtytule: wyjaśnić pochodzenie i znaczenie misteriów starożytnych i nowożytnych, a przy tym przywrócić „zagubione znaczenie” wielu symboli lożowych. Brown pisze z przekonaniem, że rytuał, który bracia powtarzają, zawiera astronomiczną treść, o której większość z nich zapomniała, i że jej odzyskanie pozwoli zrozumieć, dlaczego loża jest zbudowana i urządzona właśnie tak, a nie inaczej.

Trzy części wywodu

Spis treści pokazuje starannie zaplanowaną konstrukcję. Część pierwsza przygotowuje grunt: po krótkim zwróceniu się do bractwa autor opisuje misteria starożytne, następnie przedstawia podstawowe fakty astronomiczne – ekliptykę, równik, punkty równonocy i przesilenia, zodiak – a wreszcie stara się pokazać, ile o astronomii wiedzieli starożytni. Ta część ma charakter podręcznikowy i bez niej dalszy wywód byłby niezrozumiały.

Część druga jest właściwą „astronomią masońską”. Brown wykłada w niej centralną tezę: dramat trzeciego stopnia, śmierć i podniesienie mistrza, jest alegorią rocznej drogi Słońca, które jesienią słabnie, w znakach zimowych zdaje się umierać, a po przesileniu zimowym odradza się i wraca do siły. Ten sam schemat odnajduje w mitach o Ozyrysie, Dionizosie i innych bóstwach umierających i zmartwychwstających.

Część trzecia, najobszerniejsza, przechodzi od zasady do szczegółu. W dwóch długich rozdziałach Brown objaśnia astronomicznie emblematy, symbole i legendy misteriów: Gwiazdę Płomienistą, drabinę o trzech szczeblach, fartuch, kolumny przedsionka, pieczęć Salomona, sześcian i kulę, snop pszenicy zawieszony nad rzeką i wiele innych. Szczególne miejsce zajmuje emblemat Płaczącej Dziewicy przy złamanej kolumnie. Spis rycin zestawia go z pomnikiem Lawrence’a, osobno zaś pokazuje „Piękną Dziewicę Trzeciego Stopnia”, którą Brown wiąże z gwiazdozbiorem Panny. Warto pamiętać, że sam emblemat pojawił się w amerykańskich podręcznikach lożowych dopiero w XIX wieku, na co wskazuje już tytuł ryciny mówiący o „fikcji”; astronomiczna interpretacja Browna dotyczy więc raczej postaci dziewicy jako takiej niż tego konkretnego wizerunku.

Autor nie poprzestaje na stopniach symbolicznych. Wśród rycin znajduje się diagram ekliptyki i równika zestawiony z Łukiem Królewskim, a obok niego emblemat astromasoński przedstawiający Słońce w Lwie i staroegipski rysunek łapy lwa. To ostatnie zestawienie odsyła do chwytu, którym w legendzie trzeciego stopnia podnosi się mistrza: Brown odczytuje go jako znak Słońca, które w znaku Lwa osiąga pełnię mocy. Podobnie drabina o trzech szczeblach zostaje zestawiona z drabiną zodiakalną, a skórzany fartuch – z egipskimi przedstawieniami przepasek kapłańskich. W każdym z tych przypadków metoda jest ta sama: symbol lożowy ma być ostatnim, uproszczonym śladem obrazu nieba, który starożytni kapłani rozumieli w pełni. Krótki dodatek do części drugiej uzupełnia wykład o materiał, który nie zmieścił się w głównym toku.

Ryciny i ich rola

Zachowany w tym wydaniu spis rycin warto potraktować jako mapę książki. Obok wizerunków bóstw egipskich i greckich – Ozyrysa, Izydy z Horusem, Dionizosa, Demeter – znajdują się diagramy astronomiczne, emblematy astromasońskie, rysunki staroegipskie, symbole lożowe i pomniki. Brown buduje argument przez zestawienie obrazów: pokazuje symbol masoński obok przedstawienia egipskiego lub figury zodiakalnej i oczekuje, że czytelnik sam dostrzeże związek. Lektura bez uważnego oglądania ilustracji traci połowę sensu.

Wartość i granice tej interpretacji

Dzisiejszy czytelnik powinien wiedzieć, że astronomiczna teoria religii w tak totalnej postaci została przez historię religii porzucona. Odnajdywanie cyklu słonecznego w każdym micie okazało się metodą zbyt elastyczną: przy odrobinie pomysłowości daje się zastosować do niemal każdej opowieści, co samo w sobie podważa jej moc dowodową. Twierdzenia o wiedzy astronomicznej starożytnych w części pierwszej mieszają rzeczy dobrze udokumentowane z przypuszczeniami, a rekonstrukcje misteriów opierają się na tej samej, niewielkiej i niepewnej bazie źródłowej co u innych autorów epoki. Brak też dowodów, by twórcy rytuału trzeciego stopnia w XVIII wieku świadomie układali go jako alegorię słoneczną; to interpretacja późniejsza.

Nie odbiera to książce wartości. Dla wolnomularza jest to jeden z najbardziej spójnych wykładów jednej z kilku klasycznych interpretacji rytuału, obok moralnej, biblijnej i mistycznej, a dla badacza ezoteryki – czytelny przykład, jak dziewiętnastowieczna mitologia słoneczna przeniknęła do życia lożowego. Wiele symboli, które Brown omawia, rzeczywiście ma pochodzenie lub skojarzenia astronomiczne, i jego objaśnienia mogą być pożyteczne, jeśli czyta się je jako jedną z możliwych warstw znaczenia, a nie jako klucz otwierający wszystkie drzwi. Książka jest napisana jasno i przystępnie; najlepiej czytać ją w kolejności części, nie pomijając rozdziałów astronomicznych, które przygotowują resztę.