Zdrowy okultyzm

Krytyka od wewnątrz

Zdrowy okultyzm ukazał się w Londynie w 1929 roku nakładem wydawnictwa Rider. Jego autorka, występująca pod pseudonimem Dion Fortune, prowadziła wtedy od kilku lat własną wspólnotę, z której wyrosło Bractwo Wewnętrznego Światła, i miała za sobą zarówno doświadczenie Towarzystwa Teozoficznego, jak i jednej z gałęzi Złotego Brzasku. Książka nie jest wykładem doktryny ani podręcznikiem ćwiczeń. To zbiór dziewiętnastu krótkich, polemicznych rozdziałów, w których praktyczka zabiera głos w sprawach dzielących środowisko okultystyczne jej czasu: od wiarygodności przekazów jasnowidzów po spór o wegetarianizm, toczący się, jak sama wspomina, na łamach „Occult Review”.

Tytuł dobrze oddaje zamiar. Fortune pisze przeciwko dwóm przeciwnikom naraz: przeciw sceptykowi, który niczemu nie wierzy, i przeciw łatwowiernemu dyletantowi, który wierzy we wszystko. Od pierwszej strony stwierdza, że od czasu, gdy Bławatska „odsunęła zasłonę”, wokół Świętej Nauki narosła masa pustosłowia, a pseudookultyzm z wątpliwym psychizmem i dowodami niewytrzymującymi najprostszego sprawdzenia jest tylko rumowiskiem u stóp góry. Proponuje w zamian definicję, która dla czytelnika przyzwyczajonego do wzniosłego języka ezoteryki może być zaskakująca: okultyzm jako rozszerzenie psychologii, badające mało znane strony umysłu i umysłową stronę natury. Jego ustalenia, jej zdaniem, nie mogą przeczyć temu, co nauka przyrodnicza jest w stanie sprawdzić.

Od psychizmu do przeszłych żywotów

Pierwsze cztery rozdziały ustawiają kryteria. Fortune pyta, czym jest okultyzm, czy w ogóle jest wart zachodu, jakie są jego głębsze zagadnienia i skąd bierze się łatwowierność w badaniach. Ostro odróżnia metodę spirytystów, którzy mogli przynajmniej posłużyć się kontrolowanym eksperymentem, od okultystów, którzy zbyt łatwo zadowalają się osobistą pewnością i otwierają drzwi szarlatanerii. Następnie przechodzi do konkretnych praktyk. O medytacji pisze jako o połączeniu swobodnych skojarzeń i ukierunkowanego marzenia, wyrażając się przy tym językiem bliskim ówczesnej psychoanalizie. Astrologię uznaje za niezbędną w praktyce okultystycznej, ale ostrzega przed półwiedzą i radzi raczej zasięgnąć porady specjalisty niż liczyć horoskopy na własną rękę. Doktrynę reinkarnacji ceni, lecz porównuje ją do silnego lekarstwa, które w rękach głupców staje się trucizną, i z widocznym sarkazmem opisuje modę na odczytywanie poprzednich wcieleń. Rozdział o numerologii i proroctwie jest jeszcze bardziej powściągliwy.

Bractwa, władza i ciemna strona

Środkowa część książki dotyczy życia grup okultystycznych i jest zapewne jej najcenniejszą partią. Fortune pisze o karmie grupowej w stowarzyszeniach, czyli o tym, że wstępując do zakonu, uczeń wchodzi w jego dobre i złe dziedzictwo. Rozważa autorytet i posłuszeństwo: przyznaje, że kto wie więcej, musi prowadzić tego, kto wie mniej, ale nie akceptuje żądania ślepej wiary. Broni tajemnicy jako ochrony wiedzy przed nadużyciem, a zarazem kpi z bractw, których sekret sprowadza się do dziwnego uścisku dłoni i wiadomości dostępnych w każdej wypożyczalni. Kolejne rozdziały, o Ścieżce Lewej Ręki, o okultyzmie i niemoralności, o patologiach psychicznych i o wkraczaniu w cudzy umysł, zapowiadają tematy rozwinięte rok później w Psychicznej samoobronie. Autorka mówi otwarcie o seksualnych nadużyciach w niektórych kręgach, o nadwrażliwości wywołanej złym szkoleniem i o etycznej granicy, której nie wolno przekraczać nawet w dobrej wierze, na przykład próbując telepatycznie „nawrócić” drugiego człowieka.

Zamknięcie stanowią rozdziały o wegetarianizmie, o metodach wschodnich, o miarach sądu i o ideałach okultyzmu. Fortune odrzuca tezę, że dieta bezmięsna jest warunkiem wtajemniczenia, przywołując jedzących mięso mistrzów; twierdzi, że człowiek Zachodu powinien szkolić się w tradycji zachodniej, wywodzonej przez nią z Egiptu przez kabalistów i alchemików; podaje uczniowi trzy kryteria oceny nauczyciela: słuszne zasady, prawdziwą wiedzę i zdrowy rozsądek. Ostatni rozdział nazywa okultyzm religią, której tajemnic nie przenika się samym studium, lecz poświęceniem, i przypomina, że żadna organizacja nie ma monopolu na inicjację.

Wartość i ograniczenia

Dla dzisiejszego czytelnika Zdrowy okultyzm jest przede wszystkim świadectwem samokrytyki środowiska. Niewiele tekstów z tamtego okresu tak jasno opisuje mechanizmy, które do dziś niszczą małe grupy ezoteryczne: kult nauczyciela, nieweryfikowalne objawienia, presję wspólnoty, mylenie zaburzeń psychicznych z rozwojem duchowym. Rady dotyczące wyboru szkoły i sprawdzania przewodnika zachowują wartość niezależnie od tego, czy czytelnik podziela metafizykę autorki.

Trzeba jednak zachować dystans wobec innych stron tej książki. Fortune myśli kategoriami ras i dusz grupowych, właściwymi teozofii jej czasu, co prowadzi do uogólnień nie do przyjęcia, takich jak „etnologiczne” wyjaśnienie wschodnich sympatii Bławatskiej jej rzekomą tatarską krwią. Polskie wydanie oddaje te poglądy wiernie, jako świadectwo epoki. Także jej przekonanie, że okultyzm wkrótce porozumie się z nauką, okazało się życzeniem, a nie prognozą. Książkę najlepiej czytać szybko i w całości, jako zbiór felietonów doświadczonej praktyczki: jej siłą jest trzeźwy ton i konkretne przykłady, a nie systematyczny wykład.