Mistyczna kabała

Autorka i jej szkoła

Dion Fortune to pseudonim Violet Mary Firth, brytyjskiej okultystki, która przeszła przez Towarzystwo Teozoficzne i jedną z gałęzi tradycji Złotego Brzasku, a następnie założyła własną wspólnotę, Bractwo Wewnętrznego Światła. Mistyczna kabała, wydana w 1935 roku, jest jej najbardziej systematyczną pracą i do dziś należy do najczęściej czytanych wprowadzeń w hermetyczną kabałę. W krótkiej przedmowie autorka mówi wprost, że Drzewo Życia jest podstawowym planem zachodniej tradycji ezoterycznej i systemem, według którego kształci się uczniów jej bractwa. Dodaje też uwagę praktyczną: w transliteracji słów hebrajskich trzyma się tablicy podanej przez Mathersa w The Kabbalah Unveiled, choć sam Mathers nie stosował jej konsekwentnie.

Ta uwaga dobrze ustawia lekturę. Fortune nie pisze jako hebraistka ani historyczka judaizmu, lecz jako nauczycielka praktyki wyrosłej z wiktoriańskiego okultyzmu. Jej kabała to kabała zapisywana przez „Q”, synteza materiału żydowskiego z astrologią, tarotem, mitologią porównawczą i psychologią, przekazana przez Złoty Brzask.

Budowa księgi

Część pierwsza, obejmująca trzynaście rozdziałów, jest wykładem metody. Otwiera ją rozdział o „jodze Zachodu”, w którym Fortune przedstawia kabałę jako zachodni odpowiednik wschodnich dróg medytacyjnych, oraz rozdział o wyborze ścieżki, uzasadniający, dlaczego człowiek Zachodu powinien pracować w symbolice własnej kultury. Następnie autorka omawia metodę kabały i jej „niepisaną” część, przekazywaną ustnie w szkołach, a potem przechodzi do kosmologii: do istnienia negatywnego poprzedzającego przejaw, do Drzewa Życia jako całości, do Trzech Najwyższych, do wzorów, w jakie układają się sefiry, do dziesięciu sefir w Czterech Światach i do ścieżek łączących je ze sobą. Rozdziały o sefirach „podmiotowych”, o bogach na Drzewie i o praktycznej pracy zamykają tę część, pokazując, jak schemat kosmiczny staje się mapą psychiki i narzędziem medytacji.

Części druga i trzecia są przeglądem kolejnych sefir. Każda z nich – od Keter przez Chochmę, Binę, Chesed, Gewurę i Tiferet po Necach, Hod, Jesod i Malchut – otrzymuje osobny rozdział, w którym Fortune omawia tytuły, imiona boskie, archaniołów, chóry anielskie, przypisane planety, obrazy magiczne, cnoty i przywary, a także odpowiedniki w panteonach starożytnych. Malchut, sefira świata fizycznego, jest potraktowana szczególnie obszernie. Na końcu znajdują się krótki rozdział o qliphoth, czyli sferach niezrównoważonych sił, oraz zakończenie i diagramy.

Co z tej księgi wynika

Najważniejszą ideą Fortune jest przekonanie, że Drzewo Życia jest jednocześnie kosmogramem i psychogramem: opisuje sposób, w jaki Jedno emanuje w wielość, i zarazem drogę, którą świadomość może powrócić od świata zmysłów ku źródłu. Autorka pokazuje, jak skojarzone z sefirami symbole działają w medytacji, jak różne tradycje religijne dają się „zawiesić” na tym samym szkielecie i dlaczego równowaga między filarami miłosierdzia i surowości jest warunkiem zdrowej praktyki. Wiele stron poświęca też przestrogom przed jednostronnością i przed szukaniem w okultyzmie ucieczki od życia.

Czytelnik wyniesie z tej księgi przede wszystkim słownik i porządek. Po lekturze łatwiej rozumieć teksty Złotego Brzasku, Crowleya, Regardiego czy późniejszych autorów, którzy zakładają znajomość tego systemu odpowiedniości. Jest to też jedno z lepszych świadectw tego, jak w okresie międzywojennym psychologia Junga i Freuda zaczęła przenikać do języka zachodnich szkół okultystycznych.

Ważną rolę odgrywa też rozdział o bogach na Drzewie. Fortune przekonuje, że bóstwa różnych panteonów nie są ani dosłownie istniejącymi osobami, ani pustymi wymysłami, lecz formami, w których ludzka świadomość uchwyciła konkretne siły kosmiczne, i że można je przyporządkować sefirom jako obrazy pomocne w medytacji. Z tej samej perspektywy pisze o „sefirach podmiotowych”, czyli o odczytaniu Drzewa jako struktury ludzkiej osobowości, oraz o praktycznej pracy, polegającej na wizualizacji symboli i stopniowym budowaniu w umyśle obrazów, które łączą świadomość z odpowiadającymi im poziomami rzeczywistości. Ten nacisk na wyobraźnię jako narzędzie poznania jest jednym z najbardziej charakterystycznych rysów szkoły, z której Fortune wyrosła.

Uwagi dla czytelnika

Książka jest przystępna, choć gęsta od nazw hebrajskich i tablic, które najlepiej czytać z diagramem Drzewa pod ręką. Kto chce pracować systematycznie, może najpierw przeczytać część pierwszą w całości, a rozdziały o poszczególnych sefirach traktować jako materiał do powolnych powrotów.

Trzeba jednak pamiętać o granicach dzieła. Mistyczna kabała nie jest wykładem kabały żydowskiej w jej historycznym kształcie. Fortune nie opiera się na samodzielnej lekturze Zoharu czy pism szkoły Izaaka Lurii, lecz na angielskich opracowaniach okultystycznych, a wiele przypisań, zwłaszcza planetarnych, tarotowych i mitologicznych, pochodzi z tradycji Złotego Brzasku, nie ze źródeł hebrajskich. Utożsamienia bóstw różnych kultur bywają powierzchowne, a niektóre uwagi o płci, rasie czy „duszy Zachodu” noszą piętno swojej epoki. Czytana z tą świadomością, księga pozostaje rzetelnym przewodnikiem po jednej z najważniejszych map współczesnego ezoteryzmu – mapie, która ma własną historię i własną wartość, nawet jeśli nie jest tą samą, którą rysowali średniowieczni kabaliści.