Rozprawa o kulcie Priapa oraz O kulcie sił rodnych

Dwie rozprawy i ich dzieje

Tom łączy dwa teksty, które od wydania z roku 1865 krążą razem. Pierwszy to Rozprawa o kulcie Priapa i jego związku z mistyczną teologią starożytnych Richarda Payne’a Knighta, wydrukowana w Londynie w roku 1786 dla Towarzystwa Dyletantów. Knight, urodzony w 1750 roku w Wormesley Grange w hrabstwie Hereford, był kolekcjonerem monet, medali i brązów, członkiem parlamentu i autorem The Symbolical Language of Ancient Art; jego zbiory trafiły po śmierci w 1820 roku do Muzeum Brytyjskiego. Śmiałość rozprawy tak wstrząsnęła angielską opinią, że autor wycofał wszystkie egzemplarze, jakie zdołał odzyskać, i książka na blisko sto lat stała się rzadkością.

Drugi tekst, O kulcie sił rodnych w wiekach średnich Europy Zachodniej, dołączono do przedruku z 1865 roku. Przedmowa do wydania z 1894 roku, przełożona na początku tomu, przypisuje go antykwariuszowi Thomasowi Wrightowi, któremu pomagał wydawca John Camden Hotten. Polskie wydanie zawiera obie przedmowy, obie rozprawy i tablice z rycinami według antycznych monet, gemm i rzeźb.

Isernia i rozprawa Knighta

Całość otwiera relacja, od której wszystko się zaczęło: list Sir Williama Hamiltona, posła brytyjskiego w Neapolu, do Sir Josepha Banksa z 30 grudnia 1781 roku. Hamilton opisuje święto świętych Kosmy i Damiana w Isernii, na pograniczu Abruzzów, gdzie jeszcze w roku 1780 sprzedawano publicznie woskowe wota w kształcie męskiego członka, a kanonik namaszczał chore członki olejem świętego Kosmy – tylko w tym jednym roku zużyto go 1400 flaszek. Opisuje też amulety noszone w Neapolu przeciw złemu oku – zaciśniętą dłoń z kciukiem między palcami, muszlę i półksiężyc – zupełnie podobne do starożytnych. Do relacji dołączono włoski list mieszkańca Isernii z 1780 roku.

Knight bierze ten fakt za punkt wyjścia do ogólnej tezy. Ludzie we wszystkich czasach są tymi samymi istotami i ich wyobrażenia religijne kształtują się według tych samych zasad, a obrzędy, które gorliwi krzewiciele chrześcijaństwa uznali za sprośne, były w istocie symbolem: wyobrażały wcielenie Bóstwa i udzielenie człowiekowi Jego stwórczego ducha, były „jednym z sakramentów owego starożytnego Kościoła”. Autor śledzi tę zasadę przez poematy orfickie, mit Izydy i Ozyrysa, w którym czynne i bierne moce stworzenia łączą się w łonie nocy, przez symbolikę byka i krowy na medalach greckich, przez lotos Nelumbo, z którego miał się wywieść porządek koryncki, przez porównanie bóstw indyjskich z Ammonem i Minerwą, aż po krzyż na obelisku jako najmniej wyraźne wyobrażenie męskiej mocy rodnej. Ogień jest u niego istotą mocy czynnych, męskich, woda – biernych, żeńskich; bogini z Hierapolis, Izyda i Wenus okazują się jedną Naturą, rodzicielką rzeczy, a trzy hipostazy – jedną istotą. Rozprawę zamyka porównanie, które w 1786 roku musiało razić najbardziej: dzieje skażeń religii greckiej odpowiadają dokładnie dziejom skażeń chrześcijaństwa.

Wright: Średniowiecze

Rozprawa Wrighta zaczyna się tam, gdzie Knight przestał. Przypomina, że Isernię zniszczyło trzęsienie ziemi 26 lipca 1805 roku, i dowodzi, że kult, który Knight uważał za lokalny przeżytek, w rozmaitych postaciach panował szeroko w całej Europie Południowej i Zachodniej przez całe średniowiecze, a miejscami ledwie wygasł. Wywodzi go z dwóch odrębnych źródeł, z których pierwszym był Rzym, przenoszący do prowincji własne formy kultu. Na dowód przytacza zabytki z rzymskiej Galii: ogromny fallus z białego marmuru znaleziony w Aix w Prowansji, kolosalny fallus z Le Châtelet w Szampanii, podwójne i potrójne falliczne figury wyrzeźbione na amfiteatrze w Nîmes, a także amulety noszone przez kobiety i zawieszane na szyjach dzieci jako ochrona przed złymi wpływami.

Znaczenie dla czytelnika

Obie rozprawy należą do kanonu dziewiętnastowiecznej literatury o „religii natury” i o symbolice płodności, na którą powołują się późniejsi badacze misteriów, wolnomularstwa i dawnych kultów. Knight był jednym z pierwszych, którzy próbowali czytać antyczne obrazy płciowe nie jako obsceniczność, lecz jako język teologiczny, w którym stwórcza moc Boga wyraża się przez znaki rodzenia; ten sposób lektury, łączący symbolikę Egiptu, Grecji i Indii w jeden system, wywarł wpływ na całą późniejszą mitografię.

Dziś czyta się te teksty z dwóch powodów. Jako źródło: zbierają i opisują ogromny materiał – monety, gemmy, rzeźby, obyczaje ludowe – w dużej części trudno dostępny, a w tym wydaniu przedstawiony na tablicach. Jako świadectwo: pokazują, jak oświeceniowy antykwariusz, a po nim wiktoriański uczony, odczytywali starożytną religię jako kult jednej mocy życia, przechowany pod zmienionymi imionami w obrzędach chrześcijańskich świętych. Kto interesuje się symboliką obelisku, krzyża, byka czy lotosu w tradycji ezoterycznej, znajdzie tu jedno z jej najczęściej cytowanych źródeł.