Bajki egipskie i greckie odsłonięte

Mitologia jako zasłona Wielkiego Dzieła

Bajki egipskie i greckie odsłonięte i sprowadzone do jednej zasady ukazały się w Paryżu w 1758 roku w dwóch tomach, a ich autorem był dom Antoine-Joseph Pernety, benedyktyn z kongregacji Saint-Maur, późniejsza czołowa postać kręgu iluminatów z Awinionu. Polski przekład oparto na wydaniu paryskim Delalaina z 1786 roku, które powtarza tekst pierwodruku. Teza dzieła jest wypowiedziana już w motcie z Orygenesa: kapłani egipscy „karmili lud bajkami, sami zaś pod imionami bogów ojczystych uprawiali filozofię”. Dla Pernety’ego tą filozofią była sztuka hermetyczna, a mity Egiptu i Grecji – szyfrem, w którym zapisano materię, czynności i barwy Wielkiego Dzieła.

Przedmowa opowiada, jak ludzie, szukając „owocu życia”, nauczyli się naśladować Naturę i jak Hermes Trismegistos, a po nim filozofowie wszystkich ludów, powierzyli tę wiedzę hieroglifom, alegoriom i bajkom, by pouczały jednych, a drugich zostawiały w niewiedzy. Pernety zastrzega, że nie pisze nowych bajek, lecz objaśnia znane, i odsyła po szczegóły do Słownika mitohermetycznego, wydanego równocześnie.

Najpierw fizyka i traktat, potem bogowie

Rozprawa wstępna rozprawia się z dotychczasowymi wykładami mitów: historycznym, moralnym i fizycznym. Żaden nie tłumaczy wszystkich okoliczności opowieści, a prawdziwy klucz musi wyjaśnić każdą, nawet najdziwaczniejszą. Pernety przeciwstawia „chemików pospolitych”, którzy są „tyranami Natury”, filozofom hermetycznym, zgodnym ze sobą od Hermesa, Gebera i Lullusa po d’Espagneta, Filaletę i Kosmopolitę. Ich zgoda przez wieki i języki ma być domniemaniem prawdy.

Dlatego zanim dojdzie do mitów, autor wykłada dwa traktaty. Zasady ogólne Fizyki według Filozofii Hermetycznej mówią o pierwszej materii, świetle, człowieku, żywiołach, duszy ciał mieszanych, wilgoci rodnej, harmonii wszechświata i ruchu. Traktat o Dziele Hermetycznym zaczyna się od rad filozoficznych i „klucza nauk”, a potem omawia tajemnicę, klucze Natury, zasady metaliczne, materię Dzieła i jej imiona, naczynie Sztuki i naczynie Natury, ogień filozoficzny, wagi, moce medycyny, choroby metali i czasy Kamienia. Kończy go uwaga, która jest kluczem do całości: zasadę siarczystą, stałą, filozofowie nazywają samcem i ojcem, merkurialną, lotną – samicą i matką; dziecię ich związku to Księżyc i Diana, gdy materia doszła do bieli, a Słońce i Apollo, gdy doszła do czerwieni.

Sześć ksiąg stosuje ten klucz do mitologii. Księga pierwsza dotyczy Egiptu: hieroglifów, dziejów Ozyrysa, Izydy, Horusa i Harpokratesa, królów i pomników, zwierząt czczonych – od byka Apisa, psa i kota po ibisa – i roślin hieroglificznych, wreszcie kolonii egipskich. Dzieje Ozyrysa Pernety opowiada za Diodorem i Plutarchem, a potem objaśnia: skrzynia, w której Tyfon zamknął króla, to naczynie filozoficzne zapieczętowane hermetycznie, Tyfon i jego wspólnicy to czynniki rozpuszczenia, rozproszenie członków to ulotnienie złota filozoficznego, a ich zebranie przez Izydę, czyli Ziemię – utrwalenie. Księga druga zbiera alegorie najbliższe Sztuce: zdobycie złotego runa, złote jabłka Hesperyd, Atalantę, łanię o złotych rogach, Midasa i deszcz złota. Księga trzecia to genealogia bogów, od Saturna, Jowisza i Junony po Pallas, Eskulapa, Merkurego, Bachusa, Perseusza, Ledę i Europę. Czwarta omawia święta i obrzędy: dionizje, porwanie Prozerpiny, kult Adonisa, lampadoforie i igrzyska. Piąta czyta prace Herkulesa, od hydry lernejskiej po centaura Nessosa; Pernety pyta, czemu historycy mieliby sławić u herosa czyszczenie obory czy płoszenie ptaków, jeśli nie są to alegorie. Szósta, o wojnie trojańskiej, dowodzi, że Troja nigdy nie istniała jako miasto historyczne: jej założycielami byli Apollo, Neptun i Wulkan, czyli złoto Mędrców, woda merkurialna i ogień filozoficzny, a Laomedont to „kamień, który rozkazuje”.

Miejsce w tradycji

Dzieło Pernety’ego jest najpełniejszą próbą odczytania całej mitologii klasycznej jako jednego traktatu alchemicznego. Autor nie przypisuje sobie tej metody – sam mówi, że znalazł ją „w rozproszonych strzępach” u autorów dawnych i nowych, a wśród alchemików wskazuje Bazylego Walentego, który w Dwunastu kluczach najczęściej posługiwał się bogami bajki – ale doprowadza ją do systemu i konsekwentnie przeprowadza przez wszystkie mity, z polemiką z mitografami swojej epoki, przede wszystkim z księdzem Banierem. Dla czytelnika ezoteryki jest to podręcznik języka alchemików: kto raz zobaczy, że czarny Apis z białym półksiężycem nosi znamię materii Dzieła, a prace Jazona są czynnościami, które prowadzą do zdobycia runa, ten zacznie inaczej czytać Flamela, Filaletę i Bazylego Walentego. Trzeba go czytać razem ze Słownikiem mitohermetycznym, do którego Pernety sam odsyła, a polskie wydanie ujednoliciło terminologię obu przekładów: Wielkie Dzieło, merkuriusz Mędrców, laton, Rebis, rządy ognia, jajo filozoficzne.