Tajemna tradycja w alchemii

Pytanie, które Waite postawił sam sobie

Tajemna tradycja w alchemii ukazała się w Londynie w roku 1926, gdy Arthur Edward Waite miał za sobą prawie czterdzieści lat pisania o hermetyzmie. Był wydawcą przekładów Paracelsusa, Thomasa Vaughana i wielu traktatów alchemicznych, autorem prac o kabale, różokrzyżowcach i Graalu. Przez dużą część tej drogi sprzyjał przekonaniu, że język alchemików kryje opis przemiany duchowej, a złoto filozofów jest symbolem odrodzonej duszy. W tej książce postanowił to przekonanie zweryfikować. Wynik jest dla wielu czytelników zaskakujący: Waite dochodzi do wniosku, że ogromna większość pism alchemicznych mówi przede wszystkim o fizycznej przemianie metali, a tradycja duchowa, jeśli w ogóle można o niej mówić, pojawia się w tej literaturze późno i tylko w niektórych nurtach.

Przedmowa zaczyna od ogólnej refleksji o księgach „zapisanych wewnątrz i zewnątrz”, czyli takich, których sens ukryty różni się od dosłownego. Waite pyta, czy literatura alchemiczna do nich należy, i od razu zaznacza, że pomija kwestię, czy transmutacja metali jest możliwa. Interesuje go, co alchemicy rzeczywiście twierdzili, a nie co im później przypisano.

Od Atwood do Bizancjum

Pierwsze trzy rozdziały są rozrachunkiem z nowożytnymi interpretatorami. Waite omawia relację alchemii do życia nadprzyrodzonego, a potem poglądy XIX-wiecznych autorów, którzy uznali Wielkie Dzieło za czysto duchowe: przede wszystkim Mary Anne Atwood i jej Suggestive Inquiry into the Hermetic Mystery, a także Ethana Allena Hitchcocka. Pokazuje, że teza o „zawsze duchowej” alchemii jest w dużej mierze wytworem ich własnej epoki, w której mesmeryzm i romantyczna mistyka dostarczały gotowych kategorii. Pierwszy dodatek, o magnetyzmie zwierzęcym w roku 1850, rozwija ten wątek, a trzeci dotyczy nowszych wydań książki Atwood.

Potem następuje przegląd historyczny. Waite przechodzi przez starożytne księgi hermetyczne i pytanie o drogę duszy w nich, przez alchemię chińską, bizantyjską, syryjską i arabską, aż do wczesnego piśmiennictwa łacińskiego. W każdym z tych obszarów szuka świadectw, że chodziło o przemianę człowieka, i w większości przypadków znajduje raczej opisy operacji na substancjach, otoczone religijną frazeologią, ale nie z niej wynikające. Ta część opiera się na przekładach i opracowaniach dostępnych w jego czasach, zwłaszcza na pracach Marcelina Berthelota, i w szczegółach jest dziś przestarzała.

Wielkie imiona i ich legendy

Środkowa część książki to szereg studiów o postaciach. Waite poświęca osobny rozdział legendzie Mikołaja Flamela i pokazuje, jak historia skromnego paryskiego pisarza ksiąg została obudowana opowieścią o adepcie. Omawia Rydwan triumfalny antymonu przypisywany Bazylemu Walentynowi, Paracelsusa, Denisa Zachaire’a, alchemików angielskich, wątek alchemii jako narzędzia wyzysku łatwowiernych, Nowe światło chemiczne i Kosmopolitę – tradycję, w której pojawia się postać Michała Sędziwoja – a dalej alchemię niemiecką epoki reformacji, Thomasa Vaughana i świadectwo Helwecjusza o transmutacji w Hadze.

Z perspektywy działu poświęconego alchemii duchowej najważniejszy jest rozdział o mistycznej stronie alchemii. Waite wskazuje tam, gdzie jego zdaniem rzeczywiście pojawia się język przemiany duszy: u autorów późnych, zwłaszcza pod wpływem Jakuba Böhmego i niemieckiej teozofii, u których obrazy kamienia filozoficznego i odrodzenia w Chrystusie zaczynają się przenikać. Nie twierdzi, że wcześniejsi alchemicy byli pozbawieni pobożności; twierdzi, że ich pobożność nie czyniła z ich pracy alegorii duchowej. Czwarty dodatek, o Mutus liber i Janitor pansophus, dotyczy emblematycznych przedstawień alchemii, w których obraz ma pierwszeństwo przed słowem.

To rozróżnienie jest ważne dla całego działu. Waite nie mówi, że duchowe odczytanie alchemii jest bezwartościowe; mówi, że trzeba je opierać na tekstach, które rzeczywiście je uzasadniają, i nie przypisywać go autorom, którzy myśleli o piecu, tyglu i metalach. Kto chce czytać emblematy i traktaty jako zapis przemiany duszy, znajdzie w tej książce nie zakaz, lecz metodę: najpierw zapytać, co autor mówi dosłownie, a dopiero potem, czy jego słowa niosą coś więcej.

Jak czytać tę książkę

To lektura wymagająca. Waite pisze stylem gęstym, pełnym zastrzeżeń i dygresji, a jego zdania potrafią ciągnąć się przez pół strony. Zakłada, że czytelnik zna przynajmniej ogólnie dzieje alchemii i jej główne teksty. Nagrodą jest uczciwość metody: rzadko w literaturze ezoterycznej autor tak otwarcie podważa tezę, którą sam wcześniej głosił.

Książka jest niezbędna dla każdego, kto chce mówić o alchemii duchowej odpowiedzialnie. Uczy rozróżniać to, co w tekstach rzeczywiście jest, od tego, co wnosi interpretator, i przestrzega przed rzutowaniem XIX-wiecznej mistyki na średniowiecznych praktyków. Jednocześnie trzeba pamiętać, że od 1926 roku historia alchemii bardzo się zmieniła. Badacze odczytali na nowo wiele źródeł arabskich i łacińskich, ustalili autorstwo części traktatów inaczej niż Waite i pokazali, że granica między „chemią” a „mistyką” w dawnych tekstach bywa płynna w sposób, którego on nie przewidywał. Jego wnioski są więc punktem wyjścia, nie wyrokiem. Najlepiej czytać tę książkę jako rozmowę doświadczonego badacza z własną tradycją: sceptyczną wobec łatwych uogólnień, ale nie wrogą wobec samej możliwości, że w niektórych dziełach Wielkie Dzieło rzeczywiście stało się obrazem drogi duszy.