Pisma hermetyczne i alchemiczne Paracelsusa, t. II

Od metali do ciała człowieka

Drugi tom angielskiego zbioru, który Arthur Edward Waite wydał w 1894 roku, przechodzi od „chemii hermetycznej” pierwszego tomu do dwóch dalszych działów: medycyny hermetycznej i filozofii hermetycznej. Oba tomy powstały z łacińskiego, genewskiego wydania dzieł zebranych Paracelsusa, a nie z niemieckich oryginałów, i oba dzielą ten sam problem: obok pism autentycznych zawierają teksty uczniów i naśladowców. Tutaj jednak trzon jest mocniejszy, bo Archidoksy, od których tom się zaczyna, należą do pism, które badacze na ogół uznają za Hohenheimowe.

Waite w przypisie do pierwszej księgi stwierdza, że dziesięć ksiąg Archidoksów jest dla medycyny hermetycznej tym, czym dziewięć ksiąg O naturze rzeczy dla nauki o metalach. To trafne ujęcie porządku całego zbioru. Paracelsus napisał Archidoxis około 1526 roku, a drukiem dzieło ukazało się dopiero kilkadziesiąt lat po jego śmierci.

Archidoksy i nauka o kwintesencji

Księgi Archidoksów idą od ogółu do szczegółu. Pierwsza mówi o tajemnicy mikrokosmosu: człowiek zawiera w sobie wszystkie minerały świata, więc lekarstwo dla ciała trzeba szukać w świecie, ale rozumieć je „mistycznie”, nie według samej wagi i ilości. Druga i trzecia uczą rozdzielania żywiołów, także z metali. Czwarta, najdłuższa, wykłada naukę o kwintesencji, czyli o skupionej sile leczniczej, którą można wydobyć z rzeczy po oddzieleniu jej od materii. Dalej idą arkana, magisteria, specyfiki i eliksiry, księga o chorobach zewnętrznych i dziesiąta, nazwana Kluczem.

Ten porządek jest sednem paracelsjańskiej rewolucji w medycynie. Zamiast galenowej równowagi humorów Paracelsus proponuje szukanie „arkanów”, czyli swoistych sił leczniczych, ukrytych w substancjach i uwalnianych przez ogień i destylację. Spagiria, sztuka rozdzielania i łączenia, staje się narzędziem lekarza. Dla historii nauki jest to jeden z korzeni jatrochemii; dla historii idei – przykład myślenia, w którym człowiek, świat i Bóg tworzą jeden system odpowiedniości.

Długie życie, kamień medyczny i filozofia

Po Archidoksach następują pisma bliższe legendzie o eliksirze: Podręcznik, czyli traktat o medycznym Kamieniu Filozoficznym, Księga o długim życiu, księga o odnowieniu i przywróceniu, książeczka o kwintesencji. Ich wspólnym tematem jest przedłużanie życia przez odnowę „balsamu” ciała. Potem przychodzi grupa tekstów o alchemii jako „trzeciej kolumnie medycyny” (w paracelsjańskim schemacie czterech filarów obok filozofii, astronomii i cnoty lekarza), fragment Labyrinthus medicorum, pisma o stopniach i składach recept, o preparatach, o duchu witriolu i krótki Alchemik Natury.

Szczególne miejsce zajmuje fragment Labyrinthus medicorum, należący do późnych i na ogół uznawanych za autentyczne pism Paracelsusa. Jest to atak na lekarzy, którzy uczą się sztuki z ksiąg i od autorytetów, zamiast z „księgi natury”; alchemia pojawia się tu jako jedna z ksiąg, bez których nikt nie może zostać prawdziwym lekarzem. W tym tonie słychać najbardziej osobisty głos Hohenheima: polemistę, który uważa doświadczenie za jedyne źródło wiedzy, a zarazem wierzy, że natura jest objawieniem Boga i wymaga od badacza pobożności.

Część trzecia, filozofia hermetyczna, zawiera Filozofię skierowaną do Ateńczyków, kosmogonię z „wielkiej tajemnicy” (Mysterium magnum), z której wyodrębniają się żywioły, oraz Astronomię hermetyczną. Dodatki dają tekst o trzech pierwszych istotach, czyli o soli, siarce i merkuriuszu, drugą wersję księgi o długim życiu i Krótki leksykon alchemii, zestawiony na podstawie dawnych słowników paracelsjańskich. Leksykon jest praktycznie pożyteczny: tłumaczy terminy takie jak archeus, iliaster, mumia czy tartarus, bez których trudno czytać cały zbiór.

Na co uważać przy lekturze

Autentyczność kilku tekstów tomu jest wątpliwa. Filozofia do Ateńczyków i część pism o długim życiu bywają uważane za pseudo-paracelsjańskie albo przynajmniej silnie przerobione przez wydawców. Waite tego nie rozstrzygał, a wydanie polskie zachowuje jego układ, łącznie z dwiema wersjami księgi o długim życiu, z których jedna trafiła do dodatków. Dobrze więc czytać tom jako obraz paracelsjańskiej tradycji, a nie jako krytyczne wydanie pism Hohenheima.

Druga sprawa to medycyna. Wiele preparatów opisanych w Archidoksach i w traktatach o recepturach powstaje z metali i ich soli, w tym ze związków rtęci i antymonu. Ich lektura ma sens wyłącznie historyczny i nie może być traktowana jako porada lecznicza. Pomocne jest czytanie z leksykonem pod ręką i porównywanie terminów z pierwszym tomem, bo Paracelsus nie używa ich konsekwentnie: ta sama „kwintesencja” bywa raz substancją, raz mocą, a „arkanum” raz lekiem, raz zasadą. Wreszcie warto oddzielić dwa języki, które Paracelsus stale miesza: opis rzeczywistej pracy laboratoryjnej i spekulację teozoficzną o mikrokosmosie. Oba należą do jego dzieła, ale nie są tym samym. Tom ten najlepiej służy czytelnikowi, który zna już pierwszy, wie, jak paracelsiści mówią o metalach, i chce zobaczyć, jak tę samą logikę przenieśli na ciało, zdrowie i porządek stworzenia.