Teologia mistyczna i Hierarchie niebiańskie

Dwa traktaty w jednym tomie

Tom łączy dwa pisma z korpusu przypisywanego Dionizemu Areopagicie: krótką Teologię mistyczną i obszerne Hierarchie niebiańskie. Podstawą przekładu jest angielska wersja londyńskiego kwartalnika „The Shrine of Wisdom”, sporządzona z greki i drukowana w odcinkach: Teologia mistyczna w numerze z jesieni 1923 roku, Hierarchie w numerach z lat 1933–1935. Redakcja nie podała nazwisk tłumaczy, za to dołączyła własny aparat – wstępy, czternaście komentarzy do Teologii mistycznej i przypisy z Proklosa, Plotyna i Johna Coleta – który polskie wydanie przekłada w całości.

Wstęp do części pierwszej odpowiada na pytanie „Kim był »Dionizy«?”. Nowożytna nauka ustaliła, że autor nie ma związku ani z ateńskim uczniem świętego Pawła, ani ze świętym Denisem, patronem Paryża, a pisma powstały wiele stuleci później; redakcja uważa za „niemal pewne”, że był uczniem Proklosa albo raczej Damaskiosa, jednego z ostatnich nauczycieli szkoły ateńskiej. Za Rufusem M. Jonesem wstęp podkreśla jego wpływ: przez dziesięć stuleci uczył najznakomitszych chrześcijan Wschodu i Zachodu, a nawet Summa Tomasza z Akwinu bywa nazywana „ulem”, do którego złożono miód zebrany z pism Dionizego.

Teologia mistyczna: droga przez Niewiedzę

Pięć krótkich rozdziałów zaczyna się modlitwą do Trójcy, by poprowadziła „ku najwyższemu szczytowi Twej wiedzy mistycznej”, gdzie misteria teologii „spowite są olśniewającym mrokiem tajemnego Milczenia”. Zaraz potem pada wskazanie dla Tymoteusza: porzucić zmysły i działania intelektu, „abyś mógł się wznieść przez Niewiedzę ku zjednoczeniu”. Wzorem jest Mojżesz, który po oczyszczeniu słyszy trąby i widzi światła, a na szczycie nie ogląda samego Boga, lecz „Miejsce, w którym On przebywa”; potem pogrąża się w Ciemności Niewiedzy i „nie wiedząc niczego, poznaje To, co jest ponad jego wiedzą”.

Rozdział II daje obraz rzeźbiarza, który usuwa marmur, by wydobyć ukryty posąg, i odróżnia metodę twierdzącą, schodzącą od pojęć najogólniejszych do szczegółowych, od przeczącej, która wstępuje od szczegółów ku temu, co najwyższe. Rozdział III wymienia inne dzieła autora – Zarysy teologiczne, O imionach Bożych, Teologię symboliczną – i wyjaśnia, dlaczego im wyżej wznosi się kontemplacja, tym krótsza staje się mowa, aż przechodzi „w zupełne Milczenie, zarówno myśli, jak i słów”. Rozdziały IV i V odmawiają Przyczynie wszystkiego najpierw przymiotów zmysłowych, potem umysłowych: nie jest ona ani Duszą, ani Intelektem, ani jednością, ani bóstwem, ani nawet Duchem, Synostwem czy Ojcostwem „według naszego rozumienia”, bo jest „poza wszelkim przeczeniem”.

Komentarze redakcji czytają ten tekst w kluczu neoplatońskim i porównawczym. Agnosia nie jest ignorancją; są dwie ciemności, niższa z braku światła i Boska z jego nadmiaru. Damaskios mówi, że Egipcjanie czcili Pierwszą Zasadę jako „Ciemność Trzykroć Nieznaną”. Droga Mojżesza to potrójna droga oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia, zestawiona z Karma, Jnana i Bhakti Margą; nauka o Ojcostwie, Synostwie i Duchu odpowiada Proklosowym zasadom trwania, wychodzenia i powrotu. Komentarz szósty podaje pięć stopni modlitwy, od modlitwy prostoty po modlitwę zjednoczenia z jej stopniami uniesienia, ekstazy i „Chwalebnej Nicości”.

Hierarchie niebiańskie: dziewięć chórów

Wstęp do części drugiej streszcza cały układ: Niebiańskie Umysły tworzą trzy Triady po trzy chóry, przez które Opatrzność schodzi aż do najdalszych granic przemijalności, a dusza wstępuje po nich jak po drabinie. Pierwsza Triada – Serafini, Cherubini, Trony – przebywa „w przedsionku Boskości”; druga – Panowania, Moce, Władze – stanowi środkowe rządy Opatrzności; trzecia – Zwierzchności, Archaniołowie, Aniołowie – wykonuje jej dzieło. Działanie hierarchii jest potrójne: oczyszczające, oświecające i udoskonalające.

Sam tekst, adresowany do „współprezbitera Tymoteusza”, zaczyna od problemu obrazów. Skoro Pismo przedstawia Umysły jako istoty o wielu twarzach, z kształtem wołów, lwów czy orłów, jako ogniste koła i wielobarwne konie, trzeba wyjaśnić, dlaczego rzeczy Boskie objawiają się „nawet przez symbole niepodobne”. Rozdział III podaje definicję: hierarchia jest „świętym porządkiem i wiedzą, i działaniem”, które uczestniczy w Boskim Podobieństwie, a jej celem jest „możliwie największe upodobnienie do Boga i zjednoczenie z Nim”. Rozdziały VII–IX omawiają kolejne Triady – Serafini to „ci, którzy rozpalają albo rozgrzewają”, Cherubini oznaczają „obfitość wiedzy albo wylew mądrości”. Dalej Dionizy pyta, dlaczego ludzkich hierarchów nazywa się Aniołami, dlaczego Izajasza oczyścił właśnie Seraf, co znaczą „tysiące tysięcy” Aniołów i jak odczytywać ich ciała, szaty, rydwany i koła. Kończy wyznaniem, że czego nie wyłożył, to „uczciliśmy milczeniem”.

Dla kogo ten tom

Te dwa traktaty są źródłem dwóch wielkich wątków zachodniej mistyki: apofatycznej drogi przez ciemność, z której wyrósł angielski Obłok niewiedzy, i dziewięciu chórów anielskich, które przejęła cała średniowieczna angelologia. Wydanie „The Shrine of Wisdom” dodaje do nich lekturę neoplatońską, z Proklosem i Plotynem w przypisach, dzięki czemu widać, jak blisko Dionizy stoi szkoły ateńskiej. Polski przekład zachowuje budowę zdań i rejestr angielskiego wydania, a dziewięć chórów oddaje w formach przyjętych w polskiej tradycji.