Teozofia · 1883
Buddyzm ezoteryczny
Przekład z angielskiego
Alfred Percy Sinnett
Buddyzm ezoteryczny Alfreda Percy’ego Sinnetta z 1883 roku: pierwszy systematyczny wykład kosmologii teozoficznej, oparty na listach przypisywanych Mahatmom – siedem zasad człowieka, łańcuch planetarny, rundy i rasy, kama loka, devachan i nirwana.
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.
- Autor
- Alfred Percy Sinnett
- Tytuł oryginału
- Esoteric Buddhism
- Wydanie źródłowe
- 1883
- Przekład
- z języka angielskiego
- Dział
- Teozofia
- Wydanie polskie
- Ordo Theia Philosophia
Quid disces
Czego się dowiesz
- 1Jakie siedem zasad człowieka wymienia Sinnett
- 2Jak działa łańcuch planetarny, rundy i fala życia
- 3Czym różnią się kama loka i devachan po śmierci
- 4Skąd pochodził materiał książki i dlaczego budzi spory
- 5Dlaczego indolodzy odrzucali nazwę „buddyzm ezoteryczny”
- 6W czym Bławatska poprawiała później system Sinnetta
Commentarius · ok. 3 min lektury
Komentarz do wydania
Dziennikarz z Allahabadu i listy Mahatmów
Alfred Percy Sinnett (1840–1921) był angielskim dziennikarzem, w latach 1872–1883 redaktorem „The Pioneer”, wpływowego dziennika anglo-indyjskiego w Allahabadzie. W 1879 roku poznał Helenę Bławatską i Henry’ego Olcotta, założycieli Towarzystwa Teozoficznego, a wkrótce potem zaczął otrzymywać listy przypisywane dwóm Mahatmom, Kuthumiemu i Moryi, którzy mieli być członkami tajnego bractwa adeptów w Tybecie. Pierwsza jego książka, Świat okultystyczny z 1881 roku, opisywała zjawiska i okoliczności tej korespondencji. Buddyzm ezoteryczny, wydany w Londynie w 1883 roku, poszedł dalej: miał przedstawić samą naukę, którą Mahatmowie przekazali mu w odpowiedzi na jego pytania.
Sinnett otwarcie przyznaje w przedmowie, że część materiału ukazała się wcześniej we fragmentach na łamach „The Theosophist” i że niemal wszystkie te artykuły wyszły spod jego pióra. Książka jest zatem przetworzeniem korespondencji na systematyczny wykład, dokonanym przez człowieka, który nie był ani orientalistą, ani filozofem, lecz zdolnym popularyzatorem. Same listy, przechowywane dziś w British Library, opublikowano dopiero w 1923 roku; ich porównanie z książką pozwala zobaczyć, jak wiele w Buddyzmie ezoterycznym pochodzi z interpretacji Sinnetta.
Kosmologia w dwunastu rozdziałach
Po rozdziale o ezoterycznych nauczycielach, w którym Sinnett przedstawia ideę adeptów i arhatów jako strażników wiedzy, następuje nauka o siedmiu zasadach człowieka: od ciała fizycznego przez witalność, ciało astralne, duszę zwierzęcą i ludzką, aż po duchową duszę i ducha. Kolejne rozdziały rozwijają kosmologię: łańcuch planetarny złożony z siedmiu globów, przez które przechodzi fala życia, okresy świata, rundy i rasy, z Atlantydą i Lemurią jako kolejnymi etapami dziejów ludzkości. Dwa rozdziały poświęcone są stanom pośmiertnym – kama loce, w której rozpadają się niższe zasady, i devachanowi, stanowi duchowej szczęśliwości między wcieleniami. Dalej idą rozdziały o postępie ludzkości, o Buddzie, o nirwanie i o wszechświecie, a całość zamyka przegląd doktryny.
Najbardziej charakterystyczna jest tu wizja ewolucji jako ogromnego, ściśle odmierzonego procesu, w którym duchowa monada przechodzi przez kolejne planety i formy, a karma i odrodzenie zapewniają ciągłość. Sinnett przedstawia to jako wiedzę zdobytą przez pokolenia jasnowidzących badaczy, sprawdzoną i potwierdzoną w każdym punkcie, a więc nie jako objawienie, lecz jako swoistą naukę duchową. W przedmowie podkreśla, że doktryna nie opiera się na żadnym piśmie ani na autorytecie założyciela, i zarazem przyznaje, że w obrębie jednego tomu nie da się dowieść jej autentyczności: dowodem mógłby być tylko rozwój władz duchowego postrzegania w samym czytelniku. Pisze też, że jej ujawnienie jest dla wtajemniczonych ustępstwem bez precedensu i wielu z nich przyjmie je z żalem jako sprofanowanie misteriów. Ta retoryka tajemnicy uchylonej po raz pierwszy była jednym ze źródeł sukcesu książki i stała się wzorem dla wielu późniejszych tekstów teozoficznych.
Czy to buddyzm?
Tytuł od początku budził sprzeciw. Indolodzy, z Maxem Müllerem na czele, wskazywali, że buddyzm nie zna żadnej tajnej doktryny tego rodzaju, a łańcuchy planetarne, rundy i rasy nie mają oparcia w kanonie pali ani w tradycji tybetańskiej. Sinnett sam w przedmowie zastrzega, że chodzi o naukę wspólną wszystkim religiom w ich wewnętrznym wymiarze, a słowa „buddyzm” używa dlatego, że jej forma przybrała zabarwienie buddyjskie. Dla historyka religii książka jest jednak przede wszystkim dokumentem teozofii, a nie źródłem wiedzy o buddyzmie.
Spory toczyły się też wewnątrz ruchu. Bławatska w Doktrynie tajemnej z 1888 roku poprawiała Sinnetta w kilku sprawach, najgłośniej w kwestii Marsa i Merkurego, które on uznał za globy ziemskiego łańcucha planetarnego, a ona temu zaprzeczyła. W 1885 roku raport Richarda Hodgsona dla Towarzystwa Badań Psychicznych oskarżył Bławatską o fabrykowanie listów Mahatmów; spór o autentyczność korespondencji trwa do dziś i dla oceny książki ma znaczenie zasadnicze.
Dla kogo i jak czytać
Buddyzm ezoteryczny był pierwszym przystępnym i uporządkowanym wykładem kosmologii teozoficznej. Wcześniejsza o sześć lat Izyda odsłonięta była rozległą polemiką z nauką i teologią, ale nie dawała systemu; Sinnett jako pierwszy podał spójny schemat, który na lata stał się podstawą teozoficznego nauczania i wpłynął na całą późniejszą ezoterykę, od Steinera po ruchy New Age. Dzięki niemu takie słowa, jak karma, devachan czy kama loka, weszły do zachodniego słownika.
Czyta się ją łatwiej niż dzieła Bławatskiej: wywód jest liniowy, język klarowny, choć miejscami monotonny przy omawianiu rund i okresów. Warto czytać ją jako punkt wyjścia, a potem porównać z Doktryną tajemną, by zobaczyć, jak system się zmieniał. Trzeba też pamiętać, że nauka o rasach i liczbowe ramy kosmicznych epok należą do wyobraźni XIX wieku i nie mają dziś żadnego oparcia w antropologii ani w geologii.
Tolle, lege
Buddyzm ezoteryczny
Alfred Percy Sinnett
Bez subskrypcji czytnik pokazuje pierwsze 6% stron. Całość przeczytasz w subskrypcji.