Święta kabała

Summa kabalistyczna Waite’a

Święta kabała jest najobszerniejszą pracą Arthura Edwarda Waite’a o mistyce żydowskiej i zarazem jego ostatnim słowem w tej sprawie. Waite pisał o kabale od młodości: w roku 1902 wydał The Doctrine and Literature of the Kabalah, w roku 1913 The Secret Doctrine in Israel, studium poświęcone Zoharowi. Wydana w roku 1929 Święta kabała przejmuje i przepracowuje te wcześniejsze książki w jedną całość, liczącą w oryginale ponad sześćset stron. Autor był wówczas po siedemdziesiątce, miał za sobą członkostwo w Hermetycznym Zakonie Złotego Brzasku, kierowanie jego odłamem i założenie własnej wspólnoty, a jego nazwisko kojarzono przede wszystkim z talią tarota wydaną w roku 1909.

Waite wyróżniał się wśród okultystów swojego pokolenia tym, że traktował kabałę jako przedmiot studium, a nie jako narzędzie magii. Nie znaczy to, że był bezstronnym filologiem: pisał jako mistyk, przekonany, że za różnymi tradycjami stoi jedno doświadczenie zjednoczenia duszy z Bogiem, i tego doświadczenia szukał także w tekstach żydowskich. Ta postawa nadaje książce zarówno głębię, jak i wyraźne skrzywienie, o którym trzeba pamiętać przy jej lekturze. Już w przedmowie odróżnia literaturę kabalistyczną, która powstała wśród Żydów w wiekach chrześcijańskich, od jej zwyrodnień w magii ceremonialnej, i zapowiada, że interesuje go doktryna i jej mistyczny sens.

Od Talmudu do Zoharu

Książka składa się z dwunastu ksiąg i dodatków, a jej porządek jest w dużej mierze historyczny. Pierwsza księga przedstawia literaturę żydowską po Chrystusie, łącznie z Talmudem, aby pokazać tło, z którego wyrosła kabała. Druga stawia pytanie o źródło, powagę i wiek głównych tekstów, czyli o to, czy kabała jest pradawną tradycją ustną, jak twierdzili jej obrońcy, czy też dziełem średniowiecza. Trzecia i czwarta omawiają dwa pierwsze okresy pisanej kabały: jecyracki, związany z Sefer Jecira, krótką księgą o stworzeniu przez dziesięć sefirot i dwadzieścia dwie litery, oraz zoharyczny, poświęcony Zoharowi i jego częściom.

W środkowej, doktrynalnej części Waite wykłada naukę o Bogu i wszechświecie: Ain Sof, emanację sefirot, cztery światy, następnie hierarchie istnienia duchowego, czyli anioły, demony i ich porządek, i wreszcie drogi Boga z człowiekiem – naukę o duszy, jej pochodzeniu, upadku i powrocie. Księga ósma, nazwana Wyższą Tajemną Doktryną, dotyczy tematu, który Waite uważał za najgłębszy: tajemnicy Szechiny, obecności Bożej rozumianej jako żeński aspekt boskości, oraz zjednoczenia, które w języku Zoharu przybiera obrazy oblubieńcze. Opis frontyspisu, zachowany w wydaniu, wprowadza czytelnika w ten temat od pierwszych stron: Szechina, która zstąpiła do Malkut, ma w przywróconym świecie wstąpić z powrotem ku Tiferet. Waite poświęca temu wątkowi tyle uwagi, bo widzi w nim punkt, w którym kabała spotyka się z chrześcijańską mistyką oblubieńczą, a zarazem przestrzega przed czytaniem go w duchu dosłownym czy magicznym.

Chrześcijańscy kabaliści i tradycja tajemna

Ostatnie księgi przechodzą od tekstów żydowskich do ich recepcji. Po omówieniu późniejszej literatury kabalistycznej Waite przedstawia chrześcijańskich badaczy kabały, od renesansowych humanistów, którzy szukali w niej potwierdzenia prawd chrześcijańskich, po autorów XVII i XIX wieku. Następnie pyta o związek kabały z innymi kanałami tradycji tajemnej: magią, alchemią, różokrzyżowcami, wolnomularstwem i tarotem. Jest tu sceptyczny, a często surowy wobec okultystów, którzy łączyli kabałę ze wszystkim, i wobec samej idei, że jedna tajemna wiedza przechodziła nieprzerwanie z rąk do rąk. Dodatki porządkują materiał pomocniczy: rozwinięcia sefirotyczne, cztery światy w późniejszej kabale, narzędzia stworzenia, imiona Boskie i fazy duszy.

Co się zestarzało i jak czytać

Najważniejsze zastrzeżenie dotyczy stanu wiedzy. Waite pisał przed pracami Gershoma Scholema, którego Major Trends in Jewish Mysticism z roku 1941 i późniejsze studia zmieniły obraz dziejów kabały. Dziś przeważa pogląd, że Zohar powstał w dużej mierze w Kastylii pod koniec XIII wieku, w kręgu Mojżesza de León, a nie w II wieku w środowisku Szymona bar Jochaja. Waite był w sprawie wieku tekstów ostrożny i sam zgłaszał wątpliwości, ale jego aparat historyczny jest przestarzały. Korzystał też w znacznej mierze z przekładów, zwłaszcza francuskiego przekładu Zoharu, a nie wyłącznie z hebrajskich i aramejskich oryginałów. Jego lektura jest wreszcie lekturą chrześcijańskiego mistyka, który szuka w kabale potwierdzenia uniwersalnej tradycji zjednoczenia z Bogiem; to perspektywa uprawniona, ale nie jedyna.

Styl Waite’a jest rozwlekły i pełen zastrzeżeń, a długie zdania wymagają cierpliwości. Najlepiej czytać księgę etapami: najpierw części historyczne o Sefer Jecira i Zoharze, potem wykład doktryny, a na końcu rozdziały o chrześcijańskich interpretatorach, które mają wartość także jako przegląd dziejów zachodniej recepcji kabały. Kto zna już podstawy, znajdzie tu rzadką w literaturze ezoterycznej próbę uczciwego oddzielenia źródeł od legend; kto zaczyna, powinien równolegle sięgnąć po nowsze opracowanie historyczne, by mieć punkt odniesienia dla ocen autora.