Kabała odsłonięta

Kabała po angielsku w 1887 roku

Kabała odsłonięta ukazała się w Londynie w 1887 roku i była pierwszym poważnym dziełem Samuela Liddella MacGregora Mathersa. W tym samym okresie Mathers, wraz z Williamem Wynnem Westcottem i Williamem Robertem Woodmanem, współtworzył Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, w którym kabała miała stać się ramą całego systemu nauczania. Przedmowa do nowego wydania, napisana przez wdowę po autorze, Moinę Mathers, po jego śmierci w 1918 roku, opowiada o tym związku i przytacza jego słowa o „kabale niepisanej”, wiedzy przekazywanej tylko ustnie. Książkę poprzedza dedykacja dla Anny Kingsford i Edwarda Maitlanda, autorów The Perfect Way, z którymi Mathers był wówczas blisko związany.

Najważniejsza informacja o tym przekładzie dotyczy jego podstawy. Mathers nie tłumaczył z aramejskiego oryginału Zoharu, lecz z łacińskiej Kabbala denudata Christiana Knorra von Rosenrotha, wydanej w latach 1677–1684 w Sulzbach. Był to najważniejszy chrześcijański zbiór tekstów kabalistycznych epoki nowożytnej, przygotowany w duchu przekonania, że kabała prowadzi ku prawdom chrześcijańskim. Polski czytelnik otrzymuje więc przekład z angielskiego przekładu łacińskiego przekładu – i powinien o tym pamiętać przy każdym terminie.

Trzy traktaty

Tom zawiera trzy teksty należące do najbardziej hermetycznych części literatury zoharycznej. Siphra Dtzenioutha, czyli Księga Ukrytej Tajemnicy, jest krótkim, niezwykle zwięzłym utworem, zbudowanym jak komentarz do opowieści o stworzeniu, w którym obrazy wag, królów edomskich i rysów Boskiego oblicza zastępują wykład. Ha Idra Rabba Qadisha, czyli Wielkie Święte Zgromadzenie, przedstawia zgromadzenie rabbiego Szymona bar Jochaja z uczniami, podczas którego kolejno odsłaniają oni części Boskiego oblicza, Arich Anpin – Długiego Oblicza – i Zeir Anpin – Krótkiego Oblicza. Ha Idra Zuta Qadisha, czyli Małe Święte Zgromadzenie, opowiada o ostatnich naukach i śmierci rabbiego Szymona.

Teksty te nie są wykładem w nowoczesnym sensie. Ich język opisuje Boskie atrybuty przez antropomorficzne obrazy: włosy, brodę, oczy, nos, i przez symbolikę liczb i liter. Kto czyta je po raz pierwszy, łatwo uzna je za dziwaczne; w tradycji żydowskiej należały do najbardziej szanowanych i zarazem najbardziej strzeżonych części Zoharu.

Wspólnym tematem trzech traktatów jest przejście od ukrytej, nieskończonej Boskości do świata, w którym przejawia się ona przez miarę i równowagę. Obraz królów edomskich, którzy panowali i umarli, zanim nastał porządek, jest w tej tradycji opowieścią o światach zniszczonych z braku równowagi między łaską a surowością. Oblicza Boskie nie są tu portretami, lecz sposobem mówienia o stopniach objawienia, a rozbudowane opisy włosów czy brody oznaczają kanały, którymi spływa Boskie miłosierdzie. Mathers w przypisach stara się te obrazy rozszyfrowywać i odnosić do sefir, co ułatwia lekturę, ale jednocześnie narzuca tekstom jeden systematyczny klucz.

Wstęp Mathersa

Długi wstęp jest dla wielu czytelników najbardziej użyteczną częścią książki. Mathers objaśnia w nim podstawy kabały, jak rozumiano ją w jego kręgu: dziesięć sefir, cztery światy, imiona Boże, zasady gematrii, notarikonu i temury, relację między obliczami a sefirami. Wykład ten wywarł ogromny wpływ na kabałę hermetyczną Złotego Brzasku i całą anglojęzyczną tradycję okultystyczną, przez Crowleya, Fortune i Regardiego.

Trzeba jednak czytać go z dystansem. Mathers przejął od Knorra von Rosenrotha i od swoich poprzedników chrześcijańskie i okultystyczne nastawienie, na przykład skłonność do doszukiwania się w kabale nauki o Trójcy, i nie znał krytycznej filologii, która rozwinęła się później. Jego poglądy na starożytność Zoharu nie wytrzymały badań XX wieku, które wskazują na Kastylię końca XIII wieku i krąg Mojżesza de León. Także niektóre interpretacje terminów i imion są dziś uważane za dowolne lub błędne. Wstęp jest więc ważnym dokumentem okultyzmu przełomu wieków, ale nie podręcznikiem kabały żydowskiej.

Warto przy tym docenić, co Mathers rzeczywiście osiągnął. Udostępnił anglojęzycznym czytelnikom teksty, które dotąd znali tylko nieliczni hebraiści i łaciniści, i zrobił to starannie w granicach wiedzy swojego czasu. Jego terminologia na długo ustaliła sposób, w jaki w okultyzmie mówi się o obliczach, sefirach i światach, i do dziś pojawia się w literaturze ezoterycznej, często bez świadomości jej pochodzenia.

Jak czytać tę księgę

Najlepiej zacząć od wstępu, a potem przejść do Wielkiego Świętego Zgromadzenia, które ma najwyraźniejszą ramę narracyjną. Księgę Ukrytej Tajemnicy warto czytać dopiero potem i z przypisami, bo jej zwięzłość czyni ją niemal niezrozumiałą bez komentarza. Małe Święte Zgromadzenie wieńczy całość i ujawnia, że cykl ma swój dramat: odsłanianie tajemnicy kończy się odejściem mistrza.

Księga przyda się przede wszystkim czytelnikom, którzy chcą zrozumieć źródła kabały hermetycznej i system Złotego Brzasku. Kto chce poznać Zohar jako tekst tradycji żydowskiej, powinien zestawić ją z nowymi przekładami z oryginału i opracowaniami współczesnych badaczy. Czytana w tym podwójnym świetle Kabała odsłonięta pokazuje, jak jeden z najtrudniejszych tekstów średniowiecznej mistyki żydowskiej przeszedł przez łacinę chrześcijańskich hebraistów do angielskiego okultyzmu i jak przy tym zmieniał się jego sens.