Kosmokoncepcja różokrzyżowców

Podręcznik jednego ruchu

Kosmokoncepcja różokrzyżowców ukazała się w roku 1909 i od początku pełniła rolę podstawowego wykładu nauki Rosicrucian Fellowship, wspólnoty, którą jej autor założył w tym samym roku, a która wkrótce osiadła w Oceanside w Kalifornii. Max Heindel, właściwie Carl Louis von Grasshoff, urodził się w Danii, pracował jako inżynier okrętowy, a w Stanach Zjednoczonych zetknął się z teozofią. W latach 1907–1908 przebywał w Niemczech i słuchał wykładów Rudolfa Steinera, wówczas jeszcze sekretarza generalnego niemieckiej sekcji Towarzystwa Teozoficznego. Sam twierdził, że naukę otrzymał od Starszego Brata Zakonu Różokrzyżowców, który miał go odwiedzić i wprowadzić do świątyni zakonu.

Ta podwójna historia jest kluczem do książki. Jej kosmologia – siedem okresów ewolucji, czterech ciał człowieka, epok poprzedzających nasz świat – w wielu punktach odpowiada temu, co Steiner wykładał w Berlinie, a krytycy od dawna zwracają uwagę na tę zależność. Zwolennicy Heindla widzą w niej wspólne źródło, sceptycy przejęcie bez wystarczającego odwołania. Czytelnik powinien znać ten spór, zanim przyjmie tytułowe „różokrzyżowe” pochodzenie nauki. Warto też pamiętać, że nazwa nie oznacza związku z historycznym ruchem różokrzyżowym XVII wieku ani z jego manifestami; jest to nowoczesna synteza, w której słowo „różokrzyż” wskazuje przede wszystkim na chrześcijański charakter ezoteryzmu, przeciwstawiony orientacji wschodniej części ruchu teozoficznego. Sam podtytuł oryginału, mistyczne chrześcijaństwo, dobrze oddaje ten zamiar.

Trzy części wykładu

Wydanie otwierają wiersz Wyznanie wiary czy Chrystus i „Słowo do mądrych”, w którym autor prosi o zawieszenie sądu do końca lektury. Część pierwsza opisuje obecną budowę człowieka i metodę jego rozwoju. Heindel przedstawia światy widzialne i niewidzialne, od świata fizycznego z jego regionami eterycznymi po świat pożądań, świat myśli i wyższe światy ducha, następnie cztery królestwa – minerały, rośliny, zwierzęta i ludzi – rozróżnione według tego, ile ciał posiadają. Człowiek ma ciało gęste, ciało witalne, ciało pożądań i umysł, a ponad nimi potrójnego ducha. Rozdział o odrodzeniu i Prawie Konsekwencji wykłada naukę o wcieleniach i o tym, co dzieje się z duszą po śmierci, w czyśćcu i w pierwszym niebie.

Część druga to kosmogeneza i antropogeneza. Ewolucja przebiega przez Okresy Saturna, Słońca i Księżyca, obecny Okres Ziemi i przyszłe Okresy Jowisza, Wenus i Wulkana, a na Ziemi przez kolejne epoki, w tym lemuryjską i atlantycką. Heindel wprowadza „maruderów i przybyszów”, czyli istoty, które nie nadążyły za ewolucją, opisuje genezę Układu Słonecznego, a w dwóch rozdziałach wraca do Biblii, podając okultystyczną analizę Księgi Rodzaju. Część trzecia mówi o przyszłości człowieka: o Chrystusie i Jego misji jako wydarzeniu kosmicznym, o inicjacji, o metodzie zdobywania wiedzy z pierwszej ręki, z ćwiczeniami koncentracji i wieczornej retrospekcji dnia, o budowie wnętrza Ziemi i wreszcie o Christianie Rosenkreuzu i zakonie. Epilog dotyczy mocy uzdrawiającej, której praktykowanie stało się jednym z zadań Fellowship.

Co jest dziś nie do przyjęcia

Książka zawiera elementy, które wymagają wyraźnego dystansu. Nauka o rasach i ich hierarchii, przejęta z teozoficznej teorii ras-rdzeni, prowadzi Heindla do sądów o narodach i ludach, których dziś nie sposób przyjąć ani jako etyki, ani jako antropologii. Rozdział o budowie Ziemi i wybuchach wulkanów przeciwstawia geologii okultystyczną teorię warstw globu, a liczne uwagi o fizjologii, krwi czy dziedziczności odzwierciedlają stan wiedzy z początku XX wieku. Historia zakonu, którą Heindel podaje, nie ma oparcia w źródłach: różokrzyżowcy pojawiają się w dokumentach dopiero wraz z manifestami z lat 1614–1616, a postać Christiana Rosenkreuza pochodzi z tych właśnie tekstów.

Komu służy ta książka

Mimo tych zastrzeżeń Kosmokoncepcja jest ważnym dokumentem ezoteryzmu XX wieku. W systematycznej, niemal podręcznikowej formie łączy teozoficzną kosmologię z chrześcijaństwem, a jej wpływ sięgnął daleko poza Fellowship, między innymi do astrologii ezoterycznej, którą Heindel rozwijał w kolejnych pracach. Język jest prosty, schematy liczne, a całość daje się czytać jak wykład. Heindel pisze z przekonaniem człowieka, który przekazuje wiedzę uzyskaną bezpośrednio, i rzadko sygnalizuje wątpliwości; tym bardziej czytelnik musi sam pamiętać, że opisy światów niewidzialnych, istot hierarchii i przyszłych okresów ewolucji są twierdzeniami wizjonerskimi, których nie da się sprawdzić tak, jak sprawdza się fakty historyczne.

Kto chce poznać ten system, powinien czytać po kolei, bo część druga zakłada pojęcia z pierwszej, a wiele terminów nabiera sensu dopiero przy schemacie okresów i światów. Dobrze jest zestawić lekturę ze Steinerem, by zobaczyć, co Heindel wniósł od siebie, a co zawdzięcza berlińskim wykładom. Ćwiczenia z rozdziału siedemnastego można rozważać osobno, jako praktykę uwagi, niezależnie od kosmologii, z której wyrastają.