Kabała

Antologia zamiast traktatu

Kabała Papusa nie jest monografią jednego autora, lecz tomem złożonym z wielu głosów. Gérard Encausse wydał pierwszą wersję w 1892 roku jako stosunkowo skromny szkic, którego najcenniejszą częścią była klasyfikacja ksiąg tradycji i bibliografia. Wstęp otwiera list Adolphe'a Francka, autora głośnej w XIX wieku pracy o kabale i profesora Collège de France, który przyjmuje dedykację i chwali przede wszystkim część bibliograficzną. Ten list ma wymowę strategiczną: młody okultysta zyskuje aprobatę uznanego uczonego i zaznacza, że jego przedsięwzięcie chce uchodzić za poważne.

Polski przekład oddaje drugie wydanie z 1903 roku, które w przedmowie sam Papus opisuje jako gruntownie rozbudowane. Doszły do niego tekst markiza Saint-Yves d'Alveydre'a o tradycji kabalistycznej odczytanej przez jego Archeometr, wykład kabały w dziesięciu lekcjach przypisany Éliphasowi Lévi, opracowanie Sédira, studium Stanislasa de Guaity o sefirotach poprzedzone kluczem Papusa do budowy tablicy sefirotycznej, nowy przekład Sefer Jecira z komentarzami, streszczenia fragmentów Zoharu, zasady kabały praktycznej, bibliografia Marca Havena i niemal pełny przedruk broszury kawalera Dracha. Książka staje się w ten sposób przekrojem tego, czym kabała była dla paryskiego okultyzmu przełomu wieków.

Układ czterech części

Część pierwsza porządkuje pojęcia. Papus odróżnia tradycję ustną od pisanej, kabałę od innych działów wiedzy żydowskiej i próbuje pokazać, gdzie w całym gmachu przekazu mieszczą się Talmud, Zohar i Sefer Jecira. To najbardziej szkolny fragment tomu i dla wielu czytelników najbardziej użyteczny jako mapa.

Część druga, najobszerniejsza, gromadzi wykłady doktrynalne. Tu czytelnik spotyka hebrajskie litery jako zasady kosmiczne, Imię czteroliterowe i jego rozwinięcia, dziesięć sefirot i ich wzajemne związki, trzy światy oraz zasadę analogii między Bogiem, człowiekiem i wszechświatem. Ponieważ wykład dzielą między sobą różni autorzy, ta sama treść powraca w kilku ujęciach: u Lévi jest bardziej aforystyczna i moralna, u Sédira dydaktyczna, u Guaity spekulatywna. Porównywanie tych ujęć bywa ciekawsze niż każde z nich z osobna.

Część trzecia podaje teksty: Sefer Jecira z komentarzami, wypisy dotyczące Zoharu i innych działów tradycji pisanej oraz elementy kabały praktycznej, w której imiona boże służą przywoływaniu geniuszy. Część czwarta to bibliografia skrócona, uzupełniona bibliografią Havena, a tom zamyka tekst Dracha o kabale Hebrajczyków.

Kabała w służbie chrześcijańskiego okultyzmu

Najważniejsza rzecz, jaką trzeba wiedzieć przed lekturą, dotyczy perspektywy. Papus nie pisze jako historyk judaizmu, lecz jako okultysta, dla którego kabała jest kluczem do „tradycji Zachodu”, a ta – jak mówi w przedmowie – streszcza się w chrześcijaństwie. Przedmowa kończy się odwołaniem do napisu INRI i do Chrystusa jako zbawiciela trzech planów. Jest to postawa zakorzeniona w renesansowej kabale chrześcijańskiej Pica della Mirandoli i Reuchlina, przetworzona przez Lévi i przez francuski okultyzm lat osiemdziesiątych XIX wieku. Obecność Dracha, rabina, który przeszedł na katolicyzm i dowodził zgodności kabały z nauką Kościoła, dobrze tę linię ilustruje.

Z tego wynika, że wiele twierdzeń historycznych tomu jest dziś nie do utrzymania. Papus przyjmuje bardzo dawne pochodzenie przekazu, chętnie łączy kabałę z Egiptem, z tarotem i z misteriami, a jej treść wpisuje w schematy, które sam wypracował w Traktacie elementarnym wiedzy tajemnej. Badania XX wieku, przede wszystkim Gershoma Scholema, opisały kabałę jako konkretny nurt mistyki żydowskiej, który ukształtował się w średniowiecznej Prowansji i Hiszpanii, a Zohar jako dzieło powstałe w Kastylii pod koniec XIII wieku. Sefer Jecira jest starsza, lecz jej datowanie pozostaje sporne. Czytelnik nie powinien więc traktować tej książki jako źródła wiedzy o judaizmie, tylko jako świadectwo tego, jak okultyzm europejski kabałę rozumiał i wykorzystywał.

Dla kogo i jak czytać

Tom jest najlepszy dla kogoś, kto zna już podstawowe pojęcia – Drzewo Sefirot, litery, Imię Boże – i chce zobaczyć, w jakiej postaci przeszły one do francuskich zakonów inicjacyjnych, do martynizmu i do Kabalistycznego Zakonu Różokrzyża. Wtedy szczególnie cenne staje się zestawienie Lévi, Guaity i Sédira, a także sam fakt, że Papus przedrukowuje źródła i bibliografie, zamiast tylko je streszczać. Bibliografie są oczywiście przestarzałe, ale pokazują, jakie księgi krążyły w tym środowisku i co uchodziło w nim za autorytet.

Początkującemu warto doradzić kolejność: najpierw przedmowa i część pierwsza dla orientacji, potem wykład w dziesięciu lekcjach, dalej studium o sefirotach, na końcu Sefer Jecira czytana powoli, z komentarzami. Rozdziały o kabale praktycznej i o przywoływaniu geniuszy należy czytać jako dokument epoki, w której granice między spekulacją, symboliką a praktyką rytualną były płynne. Kto szuka współczesnego przewodnika po mistyce żydowskiej, powinien sięgnąć po literaturę naukową; kto chce zrozumieć, skąd w zachodniej ezoterii wziął się jej kabalistyczny język, znajdzie tu jedno z głównych ogniw tej historii.