O siedmiu wtórnych przyczynach

Opat, cesarz i siedem inteligencji

Jan Tritemiusz, czyli Johannes Trithemius z Trittenheim nad Mozelą, żył w latach 1462–1516 i przez ponad dwadzieścia lat był opatem benedyktyńskiego klasztoru w Sponheim, który uczynił jedną z najsłynniejszych bibliotek Niemiec. Był humanistą, historykiem, bibliografem, autorem prac o kryptografii i nauczycielem lub przynajmniej doradcą młodego Agryppy. Traktat O siedmiu wtórnych przyczynach napisał w 1508 roku na prośbę cesarza Maksymiliana I Habsburga, który interesował się astrologią i wiedzą tajemną; tekst ma postać listu do władcy.

Tytuł mówi o „wtórnych przyczynach”, czyli inteligencjach lub duchach, które pod Bogiem, pierwszym Intelektem, poruszają sfery i kierują niższym światem. Tritemiusz zastrzega na początku, że podaje zdanie wielu starożytnych i uczonych, z Piotrem z Abano na czele, nie przesądzając o jego prawdzie. Ta formuła ostrożności jest ważna: opat, posądzany już wtedy o czarnoksięstwo, przedstawia teorię, a nie wyznanie wiary.

Mechanizm dziejów

Teoria jest prosta w założeniu. Siedmiu aniołów, przypisanych siedmiu planetom, rządzi światem kolejno, każdy przez trzysta pięćdziesiąt cztery lata i cztery miesiące. Pierwszy był Orifiel, anioł Saturna, któremu Bóg powierzył świat od pierwszego dnia stworzenia; po nim następują Anael od Wenus, Zachariel od Jowisza, Raphael od Merkurego, Samael od Marsa, Gabriel od Księżyca i Michael od Słońca, po czym cykl zaczyna się od nowa. Charakter każdej epoki odpowiada naturze planety jej anioła.

Najwięcej miejsca zajmuje zastosowanie tej rachuby do historii. Tritemiusz przechodzi od stworzenia, przez potop, pojawienie się pierwszych królów za panowania anioła Słońca, wieżę Babel, dzieje Izraela, Troję, założenie Rzymu i siedmiu mędrców greckich, monarchie Persów i Macedonii, narodziny Chrystusa, prześladowania i nawrócenie Konstantyna, aż po czasy sobie współczesne. Wydarzenia są dopasowywane do panowania kolejnych aniołów, a marginalia z wydania angielskiego, oddane jako przypisy autora, przypominają datę początku każdych rządów i zwięźle streszczają ich sens.

Tekst zawiera też zapowiedzi. Według Tritemiusza w 1525 roku rządy objął ponownie Gabriel, a kolejne panowanie Michaela miało rozpocząć się około 1880 roku. Ta druga data zrobiła szczególną karierę w dziewiętnastowiecznym okultyzmie, który chętnie widział w niej początek nowej, słonecznej ery. Fragmenty dotyczące przyszłości są przy tym celowo zagadkowe, a sam autor ostrzega, że nie wszyscy je zrozumieją.

Warto też zauważyć, jak Tritemiusz łączy przekonanie o rządach aniołów z historią biblijną. Michael jest u niego zarazem aniołem Słońca i opiekunem ludu żydowskiego, o którym mówi Księga Daniela; jego panowanie przynosi królów i monarchie, a powrót ma przywrócić wolność Żydom i otworzyć erę szerzenia chrześcijaństwa przez ludzi prostych. Gabriel, anioł Księżyca, związany jest z epokami zmienności, potopu i odnowy. Takie przypisania nie są przypadkowe: odpowiadają klasycznej astrologii, w której Saturn oznacza surowość i początki, Wenus rozkwit sztuk, Mars wojny, a Słońce władzę. Historia staje się w ten sposób komentarzem do natury planet, a natura planet kluczem do historii. Czytelnik, który zna astrologię renesansową, rozpozna tu znane schematy; czytelnik, który jej nie zna, otrzyma prosty i przejrzysty przykład tego, jak w tamtej epoce myślano o niebie i ziemi jako o jednej, powiązanej całości.

Wydanie angielskie i polskie

Polski przekład opiera się na angielskiej wersji ogłoszonej przez astrologa Williama Lilly’ego w tomie The World’s Catastrophe z 1647 roku; przekład ten tradycyjnie przypisuje się Eliasowi Ashmole’owi. Lilly umieścił traktat wśród pism o proroctwach i przemianach Europy, co samo jest świadectwem jego recepcji w czasach angielskiej wojny domowej. Wydanie zachowuje krótki dopisek wydawcy po zakończeniu tekstu, w którym przelicza on rachubę na rok 1647, ale pomija pozostałe pisma Lilly’ego z tego tomu. Miejsca nieczytelne w egzemplarzu źródłowym uzupełniono według łacińskiego oryginału, a rozbieżności z dzisiejszą chronologią odnotowano w przypisach tłumacza, nie poprawiając samego tekstu.

Jak czytać ten traktat

Jest to tekst krótki, zwarty i łatwy do przeczytania w całości, co odróżnia go od wielu innych pozycji tej biblioteki. Warto czytać go jako przykład renesansowej teologii dziejów, łączącej astrologię z biblijną chronologią od stworzenia świata. Rachuba lat jest oparta na ówczesnych wyliczeniach, które różniły się między sobą, i sam autor przyznaje, że daty potopu podawano rozmaicie. Nie ma więc sensu sprawdzać, czy cykle „działają”; ciekawe jest raczej to, jak humanista próbował nadać historii porządek i rytm, a zarazem ochronić wolność człowieka, twierdząc, że umysł nie podlega wpływowi gwiazd, jeśli sam się mu nie podda.

Traktat jest też ważnym ogniwem tradycji: imiona aniołów planetarnych, ich przypisanie do planet i idea epok rządzonych przez anioły weszły do późniejszej literatury magicznej i astrologicznej, od Agryppy po okultystów XIX wieku.