Hermes Trzykroć Wielki III

Hermetyzm we fragmentach

Trzeci tom Thrice-Greatest Hermes zbiera to, co z literatury hermetycznej ocalało poza zbiorem Corpus Hermeticum i łacińskim Asklepiosem. George Robert Stow Mead wydał go w roku 1906 razem z dwoma poprzednimi i uważał za ich konieczne dopełnienie: bez wypisów i świadectw obraz hermetyzmu byłby ograniczony do jednego bizantyjskiego zbioru, który przypadkiem przetrwał. Tutaj czytelnik widzi, jak szeroka była niegdyś ta literatura i jak różnie ją cytowano.

Wypisy te są cenne także dlatego, że część z nich nie ma odpowiednika w żadnym innym źródle: gdyby nie zamiłowanie Stobajosa do cytowania, Dziewica Świata i nauki Izydy do Horusa byłyby dla nas zupełnie nieznane. Tom ma cztery części. Najobszerniejsza obejmuje wypisy z antologii Jana Stobajosa, kompilatora z początku V wieku, który do swego zbioru wyjątków z poetów i filozofów włączył dziesiątki ustępów przypisywanych Hermesowi, Tatowi, Izydzie i Horusowi. Druga przynosi odniesienia i fragmenty u Ojców Kościoła, trzecia u filozofów, a krótkie zakończenie zamyka całą trylogię.

Wypisy u Stobajosa

Mead numeruje dwadzieścia siedem wypisów i dzieli je na paragrafy dla łatwiejszego odsyłania; w nagłówkach podaje, gdzie dany tekst znajduje się w wydaniach Gaisforda, Meinekego i Wachsmutha, a także w przekładzie Ménarda. Pierwsze wypisy to nauki Hermesa do Tata: o pobożności jako szczycie filozofii, o niewymowności Boga, o Prawdzie, której nie ma w rzeczach cielesnych. Dalej następują krótkie traktaty o materii, czasie, ciałach wiecznych i zniszczalnych, o energii i czuciu, o dekanach i gwiazdach, o Opatrzności, Konieczności i Przeznaczeniu oraz cykl ustępów o duszy.

Najbardziej znanym tekstem tej części jest Kore Kosmu, czyli Dziewica Świata. To rozbudowany dialog, w którym Izyda opowiada Horusowi o tym, jak Bóg stworzył dusze, jak ukarał je za nieposłuszeństwo zamknięciem w ciałach, jak żywioły skarżyły się na ludzkie zło i jak na ziemię zesłano Ozyrysa i Izydę, by przynieśli ludziom cywilizację. Obok niego stoją dalsze nauki Izydy do Horusa o duszach, ich rodzajach i ich losie. W tych tekstach mitologia egipska i platońska teoria duszy splatają się najwyraźniej w całym hermetyzmie i dlatego warto czytać je razem.

Świadectwa Ojców i filozofów

Druga i trzecia część mają inny charakter. Nie są to już ciągłe teksty, lecz cytaty, parafrazy i wzmianki, które o Hermesie przekazali autorzy późniejsi. Wśród chrześcijan najwięcej zawdzięczamy Laktancjuszowi, który widział w Hermesie pogańskiego świadka prawdy o jednym Bogu i Synu Bożym, oraz Cyrylowi Aleksandryjskiemu, który w polemice z cesarzem Julianem przytaczał fragmenty pism hermetycznych. Augustyn w Państwie Bożym polemizował z ustępem Asklepiosa o ożywianiu posągów. Wśród filozofów i uczonych pogańskich pojawiają się m.in. Jamblich, piszący o egipskich księgach Hermesa, oraz alchemik Zosimos z Panopolis, który powoływał się na hermetyczną naukę o człowieku i przeznaczeniu.

Ta część pokazuje rzecz ważną dla historii idei: Hermes był dla późnego antyku nie tyle autorem konkretnych dzieł, ile autorytetem, pod którego imieniem można było umieścić teologię, astrologię, alchemię czy magię. Mead komentuje te świadectwa i próbuje z nich odtworzyć zaginione księgi, co bywa pomysłowe, ale często pozostaje domysłem.

Warto też zwrócić uwagę na ambiwalencję chrześcijańskich czytelników. Dla jednych Hermes był prorokiem pogan, który przeczuł prawdę objawioną, dla innych świadkiem bałwochwalstwa, którego słowa należy przytoczyć, by je obalić. Ta podwójna recepcja przetrwała do renesansu i tłumaczy, dlaczego teksty hermetyczne mogły być jednocześnie cenione przez humanistów i podejrzewane przez teologów. Mead zestawia oba nurty obok siebie, dzięki czemu czytelnik widzi, że obraz Hermesa zawsze zależał od tego, kto i w jakim celu go przywoływał.

Dla kogo i z jakimi zastrzeżeniami

Tom jest najtrudniejszy z trzech i najbardziej specjalistyczny. Nie ma tu jednolitej narracji, a znaczenie wielu krótkich fragmentów odsłania się dopiero na tle drugiego tomu. Najlepiej czytać go po Kazaniach, zaczynając od Dziewicy Świata i wypisów o duszy, a świadectwa Ojców i filozofów traktować jako materiał do studium recepcji. Przypisy z odsyłaczami do wydań Stobajosa są użyteczne dla kogoś, kto chce porównać przekład z nowszymi edycjami; zwykły czytelnik może je pomijać bez szkody dla zrozumienia.

Trzeba też pamiętać o ograniczeniach. Od czasów Meada tekst Stobajosa i wypisów hermetycznych opracowano na nowo, a krytyczna edycja Nocka i Festugière’a, wydana w połowie XX wieku, uporządkowała numerację i poprawiła wiele odczytań. Mead skłonny był też widzieć w rozproszonych fragmentach ślady jednej spójnej wspólnoty religijnej, czego źródła nie potwierdzają. Jego tłumaczenie pozostaje jednak czytelne i uczciwe, a sam wybór materiału dobrze pokazuje, że hermetyzm był szerszy niż jeden zbiór traktatów. Dla polskiego czytelnika to wciąż jedna z niewielu dróg do Dziewicy Świata i do starożytnych świadectw o Hermesie w jednym tomie.