Collectanea Hermetica, zeszyty VI–X

Druga połowa serii

Ten tom obejmuje zeszyty od szóstego do dziesiątego Collectanea Hermetica, serii, którą William Wynn Westcott prowadził dla czytelników skupionych wokół Societas Rosicruciana in Anglia i Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. O ile pierwsze zeszyty krążyły wokół alchemii i hermetyzmu, ta część jest wyraźnie bardziej różnorodna: obok późnoantycznego zbioru wyroczni znajduje się tu traktat XVII-wiecznego angielskiego hermetyka, nowoczesny szkic o magii egipskiej napisany przez członkinię Złotego Brzasku oraz dwie prace samego Westcotta – o liczbach i o Sefer Jecira. Zeszyty VI–VIII ukazały się w latach 1895–1896. Prace z zeszytów IX i X Westcott ogłosił najpierw osobno (Sefer Jecira w 1887, Liczby w 1890) i dopiero później włączył je do serii.

Ta niejednorodność jest pouczająca. Pokazuje, że dla wydawcy „hermetyczne” było wszystko, co mieściło się w szerokim nurcie tradycji tajemnej: teurgia platońska, filozofia przyrody, Egipt widziany oczami wiktoriańskiego okultyzmu i kabała.

Wyrocznie, wody Wschodu i Egipt

Zeszyt szósty to Wyrocznie chaldejskie, zbiór heksametrycznych fragmentów, które późni platończycy – Porfiriusz, Jamblich, Proklos, a w Bizancjum Psellos – czcili jako objawienie godne stanąć obok Platona. Wydanie, podpisane dewizą „Sapere Aude” i poprzedzone wstępem L. O., opiera się na wcześniejszych zestawieniach Franciszka Patrycjusza, Thomasa Taylora i Isaaca Cory’ego. Przedmowa przytacza tradycyjne przypisanie Zoroastrowi, choć sama przyznaje, że zbiór jest rozproszony i miejscami zniekształcony przez przekład. Dzisiejszy czytelnik powinien wiedzieć, że nowoczesna filologia łączy wyrocznie z II wiekiem po Chr. i z postaciami Juliana Chaldejczyka i Juliana Teurga, a nie z perskim prorokiem.

Zeszyt siódmy, Eufrates, czyli Wody Wschodu, to traktat Thomasa Vaughana, piszącego jako Eugenius Philalethes, wydany w 1655 roku. Vaughan, brat bliźniak poety Henry’ego Vaughana, łączył alchemię z mistyką natury i neoplatonizmem; jego „wody Wschodu” są zarazem substancją filozofii przyrody i obrazem życia rozlanego w świecie. Zeszyt ósmy, Magia egipska, napisała Florence Farr pod dewizą S.S.D.D. – aktorka i jedna z czołowych postaci Złotego Brzasku. To praca innego rodzaju: próba ukazania egipskiej religii i magii jako systemu inicjacyjnego, oparta na ówczesnej egiptologii i dziś w wielu punktach przestarzała.

Sam materiał wyroczni jest trudny, ale wart wysiłku. Fragmenty mówią o Ojcu, który pozostaje w milczeniu ponad wszystkim, o ojcowskim Intelekcie, z którego wypływają formy, o ogniu jako najbardziej subtelnej postaci boskości i o duszy, która zstąpiła w ciało i musi odnaleźć drogę powrotu. Pojawia się w nich także praktyka nazywana teurgią, czyli rytualna współpraca z bogami, którą Jamblich bronił przed czysto filozoficznym ujęciem drogi duszy. Dla wiktoriańskich wydawców to właśnie ten wątek – połączenie metafizyki z obrzędem – czynił Wyrocznie tekstem bliskim własnym dążeniom. Warto jednak pamiętać, że wiele objaśnień w przedmowie pochodzi od komentatorów późnych, bizantyjskich, i nie musi oddawać sensu pierwotnego.

Liczby i Księga Stworzenia

Zeszyt dziewiąty, Liczby, ich tajemna moc i mistyczne cnoty, jest kompendium symboliki liczb w tradycji pitagorejskiej, kabalistycznej, chrześcijańskiej i wschodniej. Ma charakter przeglądu: Westcott zestawia znaczenia przypisywane kolejnym liczbom przez różnych autorów, raczej je katalogując niż rozstrzygając, które są dawne, a które późne. Zeszyt dziesiąty to przekład Sefer Jecira, krótkiego hebrajskiego traktatu o stworzeniu świata przez dziesięć sefir i dwadzieścia dwie litery, czyli trzydzieści dwie drogi mądrości. Wersja Westcotta przez długi czas była jednym z najczęściej używanych angielskich przekładów tej księgi w środowiskach okultystycznych i ważnym punktem odniesienia dla systemu, w którym Złoty Brzask łączył litery hebrajskie ze ścieżkami Drzewa Życia.

Warto przy tym pamiętać, że Sefer Jecira istnieje w kilku redakcjach, a jej datowanie pozostaje przedmiotem sporów; przypisanie księgi patriarsze Abrahamowi należy do tradycji, nie do historii.

Jak korzystać z tego tomu

Najlepiej czytać go jako źródło do dziejów nowożytnego okultyzmu, a nie jako zbiór autorytatywnych przekładów. Wyrocznie warto porównać z nowoczesnym wydaniem krytycznym, ponieważ układ i numeracja fragmentów w wersji wiktoriańskiej odbiegają od dzisiejszych, a część zebranych tam zdań nie należy do pierwotnego zbioru. Eufrates wymaga cierpliwości wobec barokowej frazy, ale wynagradza ją jednym z bardziej poetyckich tekstów angielskiego hermetyzmu; trzeba przy tym pamiętać, że Vaughan pisze o rzeczywistej filozofii przyrody, a nie wyłącznie o stanach duszy. Magię egipską należy traktować jako świadectwo tego, jak w Złotym Brzasku wyobrażano sobie Egipt. Liczby i Sefer Jecira są narzędziami podręcznymi – szczególnie przydatnymi dla kogoś, kto chce zrozumieć symbolikę używaną w rytuałach i pismach zakonu.

Tom jest wymagający, ale każdy zeszyt można czytać osobno. Dla czytelnika, który zna pierwsze pięć zeszytów, stanowi naturalne dopełnienie serii: akcent przesuwa się tu z alchemii na teurgię, kabałę i magię, a więc na te dziedziny, które w praktyce Złotego Brzasku miały znaczenie największe.