Tablica Izyjacka kardynała Bembo

Przedmiot i autor

Tablica Izyjacka, zwana też Mensa Isiaca albo Tabula Bembina, jest brązową płytą inkrustowaną srebrem i ciemną emalią, pokrytą postaciami bóstw, kapłanów i znaków przypominających hieroglify. Zgodnie z ustaleniami współczesnej egiptologii jest to dzieło rzymskie, najpewniej z I wieku po Chrystusie, wykonane w modnym wówczas stylu egipskim dla kultu Izydy; jej napisy nie są prawdziwym tekstem hieroglificznym. Po złupieniu Rzymu w 1527 roku trafiła do zbiorów humanisty Pietra Bemba, późniejszego kardynała, od którego wzięła nazwę, a dziś przechowywana jest w Muzeum Egipskim w Turynie.

Autor studium, William Wynn Westcott (1848–1925), był londyńskim lekarzem i koronerem, wysokim dygnitarzem Societas Rosicruciana in Anglia i jednym z trzech założycieli Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, powołanego rok po wydaniu tej książki. Tekst ukazał się w Bath w roku 1887 nakładem Roberta H. Fryara, wydawcy rzadkich pism okultystycznych. Westcott sam przerysował tablicę według ryciny Athanasiusa Kirchera z Oedipus Aegyptiacus, a jego rysunek, reprodukowany jako fotograwiura, był według niego pierwszą pełną reprodukcją od czasu wydania Montfaucona z 1719 roku i pierwszą w Anglii.

Opis tablicy i dzieje interpretacji

Część pierwsza zaczyna się od dokładnego opisu. Westcott omawia materiał i technikę, brakujące fragmenty srebrnej inkrustacji, a następnie kompozycję: bordiurę z drobnych figur, którą Kircher nazwał Limbus, cztery kwiaty w narożnikach dzielące ją na części oraz trzy poziome pasy wnętrza, z regionem górnym, środkowym i dolnym. Na tej podstawie przechodzi do przeglądu interpretatorów, od Lorenza Pignorii i Kirchera w XVII wieku przez Montfaucona, Warburtona, Caylusa i innych uczonych XVIII wieku po Éliphasa Léviego i Kennetha Mackenziego w jego własnym stuleciu.

Ten przegląd jest dla dzisiejszego czytelnika najcenniejszą częścią książki, bo pokazuje, jak jeden przedmiot przez trzy stulecia służył jako ekran dla kolejnych teorii o mądrości Egiptu. Kircher widział w nim teologię hermetyczną, uczeni oświecenia – zabytek kultu, Lévi – klucz do tarota i kabały. Westcott otwarcie przyznaje, że pomija poglądy naukowej egiptologii, bo uważa tablicę za dzieło z natury ezoteryczne, którego nie da się objaśnić zwykłymi metodami. To zdanie warto zapamiętać: określa ono zarówno metodę, jak i granice całego studium.

Nie bez znaczenia jest też nazwisko Léviego w tym szeregu. To właśnie francuski okultysta, w Dogmacie i rytuale wysokiej magii, wskazał tablicę jako jeden z kluczy do tarota i do tak zwanej księgi Thota, a Westcott, który przekładał i komentował Léviego, przejmuje od niego ten kierunek myślenia. Studium można więc czytać także jako ogniwo angielskiej recepcji francuskiego okultyzmu, którą Złoty Brzask rozwinął potem w spójny system nauczania.

Okultystyczny klucz Westcotta

W dalszych rozdziałach Westcott proponuje własną interpretację, łącząc postaci tablicy z systemem odpowiedniości znanym z kabały i z okultyzmu jego epoki, w którym liczby, żywioły, znaki zodiaku i litery hebrajskie tworzą jedną sieć. Czytelnik zobaczy tu na małym przedmiocie warsztat, który rok później stał się podstawą nauczania Złotego Brzasku: przekonanie, że różne tradycje, egipska, hebrajska i hermetyczna, mówią jednym językiem symboli i że badacz Misteriów może ten język odtworzyć.

Trzeba przy tym jasno powiedzieć, co w tym podejściu jest przestarzałe. Odczytanie hieroglifów przez Champolliona w latach dwudziestych XIX wieku i rozwój egiptologii wykazały, że tablica nie jest egipskim tekstem misteryjnym, a jej znaki są w dużej mierze dekoracyjną imitacją. Interpretacja Westcotta nie mówi więc nic pewnego o religii Egiptu; mówi wiele o tym, jak rozumieli Egipt angielscy okultyści końca XIX wieku. Nie umniejsza to jednak wartości jego opisu, który pozostaje staranny i pozwala czytelnikowi samodzielnie zorientować się w układzie przedstawień, niezależnie od tego, czy przyjmie proponowany klucz. W tym sensie książka jest źródłem do dziejów nowożytnego ezoteryzmu, a nie do egiptologii.

Dane do historii różokrzyżowców

Część druga polskiego tomu to osobny, późniejszy tekst Westcotta, zebranie świadectw o ruchu różokrzyżowym, od manifestów z początku XVII wieku po towarzystwa nowożytne. Westcott pisał jako członek i przywódca Societas Rosicruciana in Anglia, więc jego relacja łączy rzetelne wskazania bibliograficzne z tradycjami przekazywanymi wewnątrz organizacji, których nie da się sprawdzić w źródłach. Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do twierdzeń o ciągłości bractwa od XVII wieku po czasy autora; historycy nie znalazli dowodów na istnienie zorganizowanego zakonu różokrzyżowego, który wydał manifesty.

Tom jest krótki i przystępny, ale zakłada podstawową orientację w symbolice hermetycznej. Najlepiej czytać go z reprodukcją tablicy przed oczami, śledząc opis pas po pasie, a dopiero potem przejść do interpretacji. Wtedy wyraźnie widać, gdzie kończy się opis zabytku, a zaczyna konstrukcja okultysty, co jest najważniejszą lekcją tej książki.