Księgi Jeu i Traktat bez tytułu

Papirus Bruce’a i jego wydawca

Kodeks Bruce’a to koptyjski rękopis na papirusie, który szkocki podróżnik James Bruce przywiózł do Europy z wyprawy do źródeł Nilu, podjętej w roku 1769. Trafił do Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie, gdzie w XVIII wieku sporządził jego odpis Karl Gottfried Woide, a następnie, by ratować kruszejące karty, naklejono je na tekturę, rozcinając każdą na dwoje. Około dwudziestu kart przy tym zaginęło. Tekst zachowany tylko w odpisie Woidego musiał więc wydawca kolacjonować z oryginałem, w którym litery „urągają najbystrzejszym oczom”.

Tym wydawcą był Émile Amélineau, francuski koptolog, autor Essai sur le gnosticisme égyptien. Już 15 września 1882 roku zwrócił na papirus uwagę Akademii Inskrypcji i Literatury Pięknej, a w roku 1891 ogłosił Notice sur le papyrus gnostique Bruce – tekst koptyjski z przekładem francuskim. Polskie wydanie przekłada ten przekład wraz z całym aparatem: wstępem, przypisami i opisem rycin, które w oryginale towarzyszą tekstowi.

Wstęp Amélineau jest zapisem pracy filologa nad zrujnowanym rękopisem. Przytacza łacińskie pro memoria Woidego o układzie 79 kart, przyznaje, że tylko 60 z nich następuje po sobie w czterech ciągach, i uczciwie odwołuje swoje wcześniejsze przekonanie, że przywrócenie porządku będzie „niemal łatwe”. Dowodzi, że tekst należy do dialektu saidyckiego, więc papirus pochodzi z Górnego Egiptu, ale samo dzieło napisano po grecku i przełożono w II–III wieku, w czasach, gdy po nomach Egiptu wędrowali Bazylides i Walentyn. Objaśnia też sigla rękopisu: skróty słów „misterium”, „eon” i „skarbiec” oraz znaki nakazujące powtórzyć formułę, a w pieczęciach eonów rozpoznaje prawie niezmienione hieroglify.

Księga gnoz boskiego Niewidzialnego

Amélineau ułożył karty w dwie księgi. Pierwsza otwiera się słowami „Umiłowałem was, życzyłem wam życia: Jezus Żyjący, znający prawdę”. Zmartwychwstały Jezus naucza apostołów, jak „ukrzyżować świat”, by świat nie ukrzyżował ich, i jak sprowadzić niebo na ziemię i wynieść ziemię do nieba, tak by „środek nie istniał”. Dalej wykład przechodzi w wielki opis Pleromy. Pierwsze miejsce to Ojciec bez imienia, otchłań wszystkich rzeczy; drugie – Demiurg, Logos, Nous i Człowiek, którego włosy i rysy oblicza są liczbą światów, a rozpostarte ręce – objawieniem krzyża.

W centrum stoi ⲤⲎⲐⲈⲨⲤ i Monogenes, który trzyma w prawej ręce dwanaście Ojcostw, a w lewej trzydzieści Mocy, i mieszka w Monadzie podobnej do łodzi pełnej dobrych rzeczy albo miasta pełnego ludzi; jego „metropolią” jest firmament o dwunastu bramach. W Otchłani niezmierzonej przebywa pięć Mocy – Miłość, Nadzieja, Wiara, Gnoza i Pokój – a także ⲀⲪⲢⲎⲆⲰⲚ z dwunastoma Chrystusami, przekładający modlitwy Matki Pleromy. Tekst wylicza imiona Propatora (Protofanes, Autogenes, Autotheletos) i jego Mocy, opisuje, jak Pan Chwały dzieli materię na ziemię życia i światła po prawej i ziemię śmierci i ciemności po lewej. W innym miejscu kreśli ciało, w którym każdy członek – palce, wnętrzności, uda, włosy – odpowiada jakiemuś typowi Pleromy i jej świątyni. Przeplatają to hymny Jezusa do Ojca, na które uczniowie odpowiadają potrójnym „Amen”, oraz litania „Wysłuchaj mnie, śpiewam hymn na twoją cześć, o Misterium”.

Księga wielkiego Logosu w każdym misterium

Druga księga ma charakter rytualny. Jezus gromadzi dwunastu uczniów i uczennice, by przekazać im „wielkie misteria eonu skarbca”, i zakazuje dawać je komukolwiek niegodnemu – ani za złoto, ani krewnym, ani wyznawcom osiemdziesięciu dwóch archontów, ani sekcie, która spożywa nasienie i krew menstruacyjną. Zapowiada trzy chrzty: wody, ognia i Ducha Świętego, misterium usunięcia złości archontów i duchowe namaszczenie. Opis chrztu wody jest jednym z najdokładniejszych opisów gnostyckiego obrzędu: dwa naczynia wina, gałązki winorośli, jałowiec i nard, lniane szaty, korzeń psiogłowca w ustach uczniów, w ich dłoniach liczba siedmiu głosów 9879, a na końcu pieczęć o imieniu ⲤⲀⲌⲀⲪⲀⲢⲀⲤ.

Rdzeń księgi stanowi mapa wznoszenia się duszy po wyjściu z ciała. Dla każdego eonu Jezus podaje pieczęć, którą należy na sobie wycisnąć, jej imię do wypowiedzenia raz, liczbę trzymaną w dłoniach i „apologię”, każącą archontom ustąpić. Za eonami prowadzi droga przez hierarchie eonu światła: trzy amen, Bliźnięta, Sabaotha, dobrego ⲒⲀⲰ, siedem amen, pięć drzew, siedem głosów, aż po ⲀⲬⲰⲢⲎⲦⲞⲤ i ⲀⲠⲈⲢⲀⲚⲦⲞⲤ. Wszystko zależy od misterium odpuszczenia grzechów: bez niego nawet trzej archonci światła nie zostali przyjęci do skarbca. Ostatnie strony opisują emanacje ⲒⲈⲞⲨ, Boga prawdy, ojca wszystkich Ieou, który na rozkaz Ojca wydaje okrzyk „IE, IE, IE”. Ilustrują je diagramy: charaktery, typ przed emanacją, schemat miejsca Ieou i skarbiec z bramami.

Miejsce w tradycji

Obok Pistis Sophii Kodeks Bruce’a jest jedynym zbiorem koptyjskich pism gnostyckich znanym przed odkryciami z Nag Hammadi. W przeciwieństwie do relacji Ojców Kościoła daje gnozę od wewnątrz: nie polemikę, lecz praktykę. Nazwy „Księgi Jeu” i „Traktat bez tytułu” pochodzą od późniejszych badaczy, którzy, poczynając od Carla Schmidta, inaczej rozdzielili karty; u Amélineau materiał obu pism przenika się, a on sam ostrzega, że kolejność jest jego rekonstrukcją, i zaznacza każde miejsce, w którym tekst traci spójność.

Dla czytelnika ezoteryki to źródło pierwszej ręki do teurgii imion i pieczęci: łańcuchy samogłosek, liczby trzymane w dłoniach i formuły odpowiedzi stróżom bram są dalekimi przodkami tego, co później przekazywała magia ceremonialna. Kto zna Pistis Sophię, rozpozna tu ten sam świat skarbca światła i misteriów; kto szuka śladów Egiptu w gnozie, znajdzie je w samych znakach pieczęci.