Echa z Gnozy

Seria dla „miłujących takie rzeczy”

Echa z Gnozy to nie jedna książka, lecz seria jedenastu niewielkich tomików, które George Robert Stow Mead wydawał w Londynie w latach 1906–1908. Pomysł zrodził się bezpośrednio z jego największego przedsięwzięcia filologicznego, trzytomowego Thrice Greatest Hermes z roku 1906, na które pierwsze tomiki wielokrotnie się powołują. Mead, wówczas jeszcze członek Towarzystwa Teozoficznego, zapowiada w przedmowie cel bardzo jasno: chce, by echa mistycznych doświadczeń i wiedzy wtajemniczeniowej starożytnych dotarły do ludzi, którzy kochają życie ducha, ale nie są przygotowani do samodzielnego studiowania źródeł ani do śledzenia sporów uczonych. Tomiki miały być stopniami wiodącymi ku trudniejszej literaturze przedmiotu.

Polskie wydanie Zakonu łączy całą serię w jeden tom, co pozwala zobaczyć jej konstrukcję. Każdy tomik ma podobny układ: krótki wstęp historyczny, przekład tekstu źródłowego i komentarz, w którym Mead objaśnia symbolikę i wskazuje paralele.

Od Hermesa do Mądrości

Tom pierwszy, Gnoza Umysłu, jest programowym esejem o tym, czym gnoza była dla autora: nie zbiorem doktryn, lecz poznaniem, które przemienia tego, kto poznaje. Opiera się na pismach hermetycznych i stanowi wprowadzenie do całości. Tom drugi zbiera Hymny Hermesa, czyli modlitwy i pieśni rozsiane w traktatach Corpus Hermeticum i pokrewnych tekstach. Tom trzeci, Widzenie Arydajosa, przynosi przekład mitu eschatologicznego z dialogu Plutarcha o późnej karze bożej: opowieść o człowieku, który na krótko opuszcza ciało i ogląda los dusz po śmierci.

Tomy czwarty i siódmy, Hymn Jezusa i Gnostyckie Ukrzyżowanie, czerpią z apokryficznych Dziejów Jana. Pierwszy zawiera hymn śpiewany przez Jezusa i uczniów w tańcu w krąg przed męką, drugi – wizję krzyża światła, w której Pan objaśnia Janowi mistyczny sens ukrzyżowania. Tomy piąty i szósty dotyczą Mitry. Misteria Mitry są przeglądem tego, co wiadomo było o kulcie mitraickim, a Rytuał mitraicki to przekład i komentarz do tekstu z greckiego papirusu magicznego przechowywanego w Paryżu, który niemiecki filolog Albrecht Dieterich wydał jako „liturgię Mitry”. Mead traktuje go jako wzór rytuału wniebowstąpienia duszy i komentuje kolejne etapy tej wędrówki przez żywioły i bramy niebios.

Tomy ósmy i dziewiąty poświęcone są Wyroczniom chaldejskim, zbiorowi heksametrycznych fragmentów, które tradycja wiąże z dwoma Julianami, ojcem i synem, działającymi w II wieku, cenionych przez późnych neoplatończyków niemal jak pismo objawione. Mead porządkuje zachowane urywki i objaśnia ich naukę o Ojcu, Umyśle, ogniu i wznoszeniu duszy. Dwa ostatnie tomy pochodzą z apokryficznych Dziejów Tomasza: Hymn o Szacie Chwały, znany też jako Hymn o Perle, opowiada o królewiczu posłanym do Egiptu po perłę, który zapomina o swym pochodzeniu i zostaje przebudzony listem od rodziców, a Pieśń weselna Mądrości opiewa gody niebiańskiej Sofii.

Na co uważać

Słowo „gnoza” w tytule serii jest używane szeroko, szerzej niż we współczesnej nauce. Mead obejmuje nim hermetyzm, platońskie mity eschatologiczne, kult Mitry, teurgię chaldejską i chrześcijańskie apokryfy, a więc zjawiska o różnym pochodzeniu, które łączy raczej jego własna wizja duchowej jedności późnego antyku niż wspólna tradycja. To zrozumiałe w kontekście epoki, ale czytelnik powinien wiedzieć, że dzisiejsi badacze rozróżniają te nurty znacznie ostrzej.

Kilka szczegółowych tez także się zestarzało. Mitraicki charakter tekstu z papirusu paryskiego był kwestionowany już przez współczesnych Meadowi znawców kultu, a dziś przeważa pogląd, że jest to tekst magiczny, który posługuje się imieniem Mitry, nie zaś liturgia samych misteriów. Datowanie i środowisko powstania Dziejów Jana i Dziejów Tomasza są sporne, a ich „gnostyckość” bywa podważana. Przekłady Meada mają ponadto wyraźnie podniosły, archaizujący styl, który oddaje jego sposób czytania bardziej niż dosłowne brzmienie źródeł. Wreszcie całość pisana jest przed odkryciem biblioteki z Nag Hammadi, co sprawia, że obraz gnozy jest tu z konieczności niepełny.

Jak korzystać z tego tomu

Seria nie wymaga lektury od początku do końca. Najlepiej przeczytać najpierw Gnozę Umysłu, bo wyjaśnia ona, czego Mead w tych tekstach szuka, a potem wybierać tomiki według zainteresowań. Czytelnik zainteresowany hermetyzmem sięgnie po Hymny Hermesa, ktoś szukający liturgicznego i wizjonerskiego chrześcijaństwa – po tomy z Dziejów Jana, a miłośnik neoplatonizmu – po dwa tomy Wyroczni chaldejskich. Hymn o Szacie Chwały jest najbardziej przystępny i może być dobrym początkiem dla kogoś, kto nie zna jeszcze tej literatury.

Wartość Ech z Gnozy polega dziś na tym, że w zwięzłej i starannie skomentowanej formie gromadzą one teksty, które w innym wypadku trzeba by szukać w rozproszonych wydaniach naukowych. Komentarze należy czytać jako świadectwo teozoficznej i mistycznej recepcji tych źródeł na początku XX wieku, a same teksty – jako zaproszenie do sięgnięcia po nowsze krytyczne przekłady.