Poszukiwania dawne i nowe

Książka z czasów „The Quest”

Poszukiwania dawne i nowe ukazały się w Londynie w roku 1913, w okresie, gdy George Robert Stow Mead, po odejściu z Towarzystwa Teozoficznego, kierował Quest Society i wydawał kwartalnik „The Quest”. Tytuł tomu nawiązuje do nazwy tego środowiska i zapowiada jego program: duchowe poszukiwanie traktowane nie jako przynależność do jednej doktryny, lecz jako postawa, którą można badać w różnych epokach i kulturach. W przedmowie Mead pisze, że wszystkie zebrane tu studia ilustrują szukanie rzeczywistości i prawdy, niespokojne dążenie duszy do zaspokojenia jej potrzeb duchowych lub filozoficznych, mistycznych lub psychicznych, i że tematy zebrano z przeszłości i teraźniejszości, ze Wschodu i z Zachodu.

To zdanie dobrze opisuje charakter tomu. Nie jest to monografia, lecz zbiór trzynastu esejów, w znacznej części, jak można przypuszczać, przygotowanych wcześniej jako wykłady lub artykuły. Łączy je osoba autora i jego przekonanie, że doświadczenie duchowe ma wspólną strukturę, ale nie są one wykładem jednej tezy.

Wschód, gnoza i teraźniejszość

Tom otwierają dwa rozdziały o starożytnych Chinach. Pierwszy przedstawia taoizm jako Drogę Ducha, drugi – naukę o Prawdziwym Człowieku w pismach Czuang-tsy, którego Mead ceni za humor, oryginalność i głębię. Następne trzy rozdziały dotyczą buddyzmu, który autor nazywa „postępowym”, mając na myśli tradycję mahajany: jej pojęcie duchowej rzeczywistości, ideał życia bodhisattwy wymagający zupełnego samozaparcia i wybrane rysy buddyjskiej psychologii. Rozdział szósty rozważa naukę o reinkarnacji pod kątem etycznym, a więc nie pyta, czy jest ona prawdziwa, lecz jakie konsekwencje moralne niesie wiara w nią.

Środkowa część książki wraca na teren, który Mead znał najlepiej. Rozdział siódmy omawia doświadczenia mistyczne na pograniczach wczesnego chrześcijaństwa, ósmy – znaczenie gnozy w wyższych formach religii hellenistycznej. Dziewiąty poświęcony jest syryjskiej Księdze Ukrytych Tajemnic, przypisywanej Hierotheosowi, rzekomemu nauczycielowi Dionizego Areopagity, a przez badaczy łączonej zwykle z mnichem Stefanem bar Sudajli z przełomu V i VI wieku. To tekst rzadko omawiany w literaturze popularnej i rozdział ten należy do najcenniejszych w tomie.

Ostatnie cztery rozdziały przenoszą czytelnika do czasów autora. Wzbierająca fala psychizmu jest krytycznym spojrzeniem na modę na seanse, media i zjawiska paranormalne, której Mead, mimo zainteresowania badaniami psychicznymi, nie utożsamiał z duchowością. Trzy zamykające eseje omawiają filozofię „jak gdyby” Hansa Vaihingera, intuicjonizm Henriego Bergsona i aktywizm Rudolfa Euckena, a więc trzy systemy, które na początku XX wieku obiecywały przezwyciężenie materializmu.

Wartość i ograniczenia

Największą zaletą książki jest jej szerokość. Mead pokazuje, że czytelnik zainteresowany gnozą może i powinien znać taoizm, buddyzm i współczesną filozofię, i porównuje je bez taniego synkretyzmu, z dużym szacunkiem dla odrębności każdej tradycji. Rozdziały o Czuang-tsy i o mahajanie są dziś przestarzałe pod względem filologicznym, bo autor korzystał z dostępnych wówczas przekładów angielskich, a wiedza o buddyzmie od tamtej pory ogromnie się poszerzyła. Termin „buddyzm postępowy” wyszedł z użycia i należy go rozumieć jako nazwę mahajany używaną przez część ówczesnych autorów.

Rozdziały filozoficzne są z kolei cennym świadectwem tego, jak w kręgach okultystycznych i mistycznych przyjmowano Bergsona czy Euckena, wtedy autorów bardzo głośnych, dziś czytanych głównie przez historyków filozofii. Czytelnik nie powinien traktować ich jako wprowadzenia do tych myślicieli, lecz jako głos w debacie z roku 1913. Rozważania o reinkarnacji zachowały aktualność jako przykład uczciwego postawienia problemu, w którym autor oddziela pytanie o fakty od pytania o sens moralny.

Trzeba też pamiętać, z jakiego miejsca Mead mówi. Jest to głos człowieka, który przez ponad dwadzieścia lat działał w ruchu teozoficznym, zna jego słabości i właśnie dlatego szuka bardziej krytycznej drogi. Stąd w tomie wyraźna niechęć do łatwych objawień, do niesprawdzalnych autorytetów i do mieszania duchowości z sensacją, ale też wiara, że wszystkie wielkie tradycje mówią w gruncie rzeczy o tej samej rzeczywistości. Ta druga teza jest dziś przez religioznawców kwestionowana i warto ją czytać jako założenie autora, a nie jako wynik jego badań.

Jak czytać

Ponieważ eseje są samodzielne, można czytać je w dowolnej kolejności. Kto zna już Meada jako tłumacza gnostyków i hermetyków, odkryje tu jego mniej znane oblicze: komparatysty i krytycznego obserwatora współczesnego życia duchowego. Na początek warto wybrać rozdział o Hierotheosie i rozdział o fali psychizmu, bo one najlepiej pokazują dwa bieguny jego myślenia – fascynację dawną mistyką i nieufność wobec jej współczesnych podróbek. Rozdziały o Chinach i buddyzmie najlepiej czytać obok nowszego przekładu Czuang-tsy i dobrego wprowadzenia do mahajany, aby oddzielić intuicje Meada od stanu wiedzy, na którym się opierał. Rozdziały o gnozie i mistyce wczesnochrześcijańskiej dobrze uzupełniają Echa z Gnozy i Niektóre przygody mistyczne, z którymi tworzą spójny obraz zainteresowań autora w ostatnich latach przed pierwszą wojną światową.