Trzy klasyki alchemii francuskiej

Trzy teksty, trzy stulecia

Pod wspólnym tytułem Trzy klasyki alchemii francuskiej Zakon zebrał dzieła, które przez ostatnie dwa stulecia były najczęściej wznawianymi tekstami hermetycznymi we Francji i które czytano razem, jakby tworzyły jeden ciąg nauki. Są to Księga figur hieroglificznych przypisywana Mikołajowi Flamelowi, Tryumf hermetyczny Alexandre’a-Toussainta Limojona de Saint-Didier i Hermes odsłonięty autora ukrytego pod imieniem Cyliani. Dzielą je wieki i styl, łączy przekonanie, że Wielkie Dzieło jest jedno, a jego opis wymaga obrazów, dialogu i opowieści, a nie suchej receptury.

Tom nie jest więc dziełem jednego autora i nazwisko Cylianiego na grzbiecie oznacza tylko ostatni z trzech tekstów. Każda część ma własny charakter i warto czytać je jako osobne księgi, które dopiero w zestawieniu pokazują, jak francuska tradycja hermetyczna rozwijała się od legendy średniowiecznego pisarza publicznego po romantyczną relację z lat trzydziestych XIX wieku.

Flamel i figury z cmentarza Niewiniątek

Część pierwsza przynosi objaśnienie figur, które Mikołaj Flamel miał umieścić na czwartej arkadzie cmentarza Niewiniątek w Paryżu. Flamel był postacią historyczną, paryskim pisarzem i księgarzem przysięgłym, zmarłym w 1418 roku, zamożnym fundatorem kościelnych dzieł. Legenda alchemiczna narosła wokół niego jednak dopiero po śmierci, a Księga figur hieroglificznych, wydana po raz pierwszy w Paryżu w 1612 roku przez Pierre’a Arnaulda de la Chevallerie jako rzekomy przekład z łaciny, jest przez historyków uważana za tekst siedemnastowieczny przypisany Flamelowi. Polska wersja oddaje edycję, w której zachowano przedmowę wydawcy i modlitwę otwierającą.

Sama księga składa się z dwóch warstw. Najpierw Flamel opowiada swoją historię: kupno tajemniczej księgi Abrahama Żyda, lata bezowocnych prób, pielgrzymkę do Santiago de Compostela i spotkanie z uczonym, który pomógł mu odczytać figury. Potem następuje wykład samych obrazów w dwóch porządkach, teologicznym i filozoficznym, zgodnie z zasadą, że ta sama figura mówi jednocześnie o zbawieniu duszy i o przemianie materii. Kolejne rozdziały omawiają dwa smoki, mężczyznę i kobietę w szatach pomarańczowych, postacie podobne do świętych Pawła i Piotra, troje zmartwychwstających ze Zbawicielem i czerwonego skrzydlatego lwa. Ten podwójny klucz, religijny i hermetyczny, jest najważniejszym, co czytelnik wynosi z tej części.

Tryumf hermetyczny i Hermes odsłonięty

Część druga to Tryumf hermetyczny, wydany w Amsterdamie w 1689 roku. Limojon de Saint-Didier, francuski dyplomata i autor opisu Republiki Weneckiej, zbudował go z trzech elementów. Pierwszym jest Dawna wojna rycerzy, dialog Kamienia Filozofów ze Złotem i Merkuriuszem, oparty na starszym tekście niemieckim, w którym każdy z rozmówców dowodzi swojej wyższości, aż Kamień okazuje się tym, co obu jednoczy. Drugim jest rozmowa Eudoksosa i Pyrofila, nauczyciela i ucznia, którzy zdanie po zdaniu komentują ten dialog. Trzecim jest list do prawdziwych uczniów Hermesa z sześcioma kluczami tajemnej filozofii. Rozmowa Eudoksosa i Pyrofila jest jednym z najprzejrzystszych tekstów francuskiej alchemii, bo pokazuje, jak mistrz odmawia mówienia wprost, a jednocześnie prowadzi ucznia przez kolejne trudności.

Część trzecia, Hermes odsłonięty, ukazała się w Paryżu w 1832 roku. Tożsamość Cylianiego nie została ustalona, a wszystko, co o nim wiemy, pochodzi z samego tekstu. Autor opowiada, jak przez wiele lat trudu i ubóstwa szukał Kamienia, a następnie relacjonuje wizję we śnie, w której nimfa prowadzi go przez alegoryczny krajobraz ku świątyni. Po tej części narracyjnej następuje wykład trzech działań: sporządzenia Azotu, czyli Merkuriusza Filozofów, sporządzenia Siarki i ich złączenia, a na końcu multiplikacji. Cyliani pisze językiem operacyjnym, ale jego tekst bywa odczytywany także jako opis wewnętrznej drogi; obie lektury mają swoich zwolenników.

Zestawienie tych trzech tekstów nie jest przypadkowe. W XIX wieku krążyły one we Francji obok siebie, w podobnych wydaniach i wśród tych samych czytelników, a późniejsi autorzy hermetyczni, także ci z kręgu Fulcanellego, często powoływali się na nie jak na kanon. Czytane razem pokazują trzy różne sposoby mówienia o tej samej rzeczy: komentarz do obrazów, dialog szkolny i autobiograficzną alegorię.

Jak czytać ten tom

Wszystkie trzy teksty należą do alchemii, która mówi o pracy z materią, a zarazem nadaje tej pracy sens religijny i moralny. Czytelnik nie powinien traktować ich ani jako czystej przypowieści o duszy, ani jako instrukcji laboratoryjnej, którą da się bez wątpliwości odtworzyć. Flamel otwarcie łączy wykład filozoficzny z teologicznym, Limojon z zasady mówi przez zasłonę, Cyliani przeplata wizję z opisem operacji. Właśnie ta niejednoznaczność jest przedmiotem wieloletnich sporów interpretatorów i nie ma powodu udawać, że została rozstrzygnięta.

Najlepiej zacząć od Flamela, bo jego opowieść jest najbardziej przystępna, a figury dają zestaw obrazów, które powracają w późniejszych tekstach. Tryumf hermetyczny wymaga uważnego, powolnego czytania i najlepiej czytać dialog Eudoksosa i Pyrofila z otwartą Dawną wojną rycerzy, do której ciągle się odwołuje. Hermes odsłonięty na końcu pokazuje, jak ta sama tradycja wyglądała w epoce romantyzmu. Trzeba pamiętać, że biografia Flamela-adepta jest legendą, a nie udokumentowaną historią, i że opisy przemiany metali należą do świata wyobrażeń tradycji, a nie do potwierdzonych faktów.