Nicolas Flamel i mit paryskiego skryby

Pisarz publiczny spod Saint-Jacques

Nicolas Flamel urodził się około 1330 roku i zmarł w Paryżu w 1418 roku. Był écrivain public i księgarzem przysięgłym przy uniwersytecie, czyli kimś, kto sporządzał odpisy, akty i dokumenty na zamówienie, a także pośredniczył w handlu rękopisami. Jego warsztat mieścił się w pobliżu kościoła Saint-Jacques-de-la-Boucherie, w samym sercu kupieckiego Paryża. Zachowane akty notarialne, testamenty i spisy własności pokazują człowieka zapobiegliwego, który inwestował w nieruchomości, wynajmował domy i z biegiem lat zgromadził znaczny majątek.

Jego żona, Perrenelle, była wdową po dwóch wcześniejszych mężach i wniosła do małżeństwa własne mienie. Para nie miała dzieci, a jej zamożność w dużej mierze przeznaczono na cele pobożne. Flamelowie fundowali kaplice, wspierali szpitale i przytułki, opłacali dekoracje kościelne. Perrenelle zmarła w 1397 roku. Dziesięć lat później Flamel wzniósł przy dzisiejszej rue de Montmorency dom, w którym ubodzy mogli mieszkać bezpłatnie w zamian za modlitwę za dusze fundatorów; budynek przetrwał do naszych czasów i uchodzi za jeden z najstarszych domów Paryża.

Najbardziej znanym śladem tej działalności była arkada na cmentarzu Niewiniątek, ozdobiona figurami i inskrypcjami, a także płyta nagrobna Flamela, przechowywana dziś w Musée de Cluny. W górnej części przedstawia Chrystusa ze świętymi Piotrem i Pawłem, a poniżej zawiera tekst zapisu na rzecz parafii. Nic w tych dokumentach nie wskazuje na alchemię. Są to typowe świadectwa późnośredniowiecznej pobożności fundacyjnej, w której bogaty mieszczanin zabezpiecza zbawienie swej duszy przez hojność wobec Kościoła i ubogich.

Narodziny legendy

Opowieść o Flamelu-adepcie zaczęła się formować w XV i XVI wieku, ale swoją kanoniczną postać zyskała w 1612 roku. W Paryżu ukazał się wówczas zbiór Trois traictez de la philosophie naturelle, wydany przez Pierre’a Arnaulda de la Chevalerie, a w nim Livre des figures hiéroglyphiques, rzekomo autobiograficzny traktat samego Flamela. Badacze są dziś zgodni, że tekst ten nie pochodzi od historycznego skryby; powstał najpewniej niedługo przed publikacją, a jego autor wykorzystał znane wszystkim figury z arkady na cmentarzu Niewiniątek, by nadać im alchemiczne znaczenie.

Opowieść zawarta w księdze jest piękna i starannie zbudowana. Flamel miał kupić za dwa floreny tajemniczy pozłacany rękopis, Księgę Abrahama Żyda, złożony z trzykrotnie siedmiu kart, ozdobionych obrazami, których nie umiał odczytać. Przez dwadzieścia jeden lat studiował je bezskutecznie, aż wyruszył na pielgrzymkę do Santiago de Compostela. W drodze powrotnej, w Leónie, spotkał uczonego konwertytę, mistrza Canchesa, który objaśnił mu sens figur, lecz zmarł, zanim dotarli do Paryża. Flamel, teraz już rozumiejący, przystąpił do pracy z Perrenelle i według księgi dokonał najpierw przemiany w srebro 17 stycznia 1382 roku, a następnie, 25 kwietnia tego samego roku, w złoto.

Dalsze dzieje legendy przybrały formy coraz bardziej fantastyczne. W XVIII wieku podróżnik Paul Lucas zrelacjonował rozmowę z derwiszem, który twierdził, że Flamel i Perrenelle wciąż żyją, a ich pogrzeby były upozorowane. Historyczny krytycyzm odpowiedział na to już wtedy: w 1761 roku abbé Étienne-François Villain opublikował Histoire critique de Nicolas Flamel, gdzie na podstawie dokumentów parafialnych pokazał, że majątek skryby da się w pełni wyjaśnić handlem, dziedziczeniem i inwestycjami. Rozdźwięk między skrybą z akt a adeptem z legendy stał się od tej pory jednym z klasycznych przypadków, na których historycy uczą się oddzielać źródło od mitu.

Warto przy tym zauważyć, że legenda nie powstała w próżni. Pod imieniem Flamela krążyły już w XV i XVI wieku krótkie traktaty alchemiczne, a jego nazwisko pojawiało się w kompilacjach obok autorytetów takich jak Arnold z Villanovy czy Rajmund Lull, którym również przypisywano pisma, jakich nie stworzyli. Mechanizm był podobny: znana postać, kojarzona z mądrością lub bogactwem, stawała się patronem tekstów, które potrzebowały autorytetu. W przypadku Flamela dodatkowym argumentem był sam majątek, który w oczach potomnych wymagał wyjaśnienia wykraczającego poza zwykłą przedsiębiorczość, oraz widoczne w Paryżu fundacje, które każdy mógł obejrzeć i które zdawały się potwierdzać opowieść.

Figury jako podwójny tekst

Autor Livre des figures wykonał zabieg wyjątkowo pomysłowy. Wziął rzeczywistą, publicznie dostępną dekorację o treści religijnej – sceny Sądu Ostatecznego, postaci świętych, smoki, anioły, Chrystusa w chwale – i ogłosił, że ma ona dwa znaczenia. Pierwsze, teologiczne, przeznaczone jest dla wszystkich i mówi o zmartwychwstaniu ciał, zbawieniu i karze. Drugie, filozoficzne, dostępne jest tylko dla wtajemniczonych i opisuje kolejne etapy Wielkiego Dzieła.

Ta konstrukcja nie jest jedynie sprytem fałszerza. Wyraża przekonanie głęboko zakorzenione w alchemii duchowej, że przemiana materii i przemiana człowieka podlegają tym samym prawom, ponieważ obie są odbiciem jednego dzieła Bożego. Zmartwychwstanie ciał w dniu sądu i odrodzenie materii w naczyniu nie są w tej perspektywie dwoma różnymi tematami, lecz dwoma językami opowiadającymi tę samą tajemnicę. Kto rozumie jedną, zaczyna rozumieć drugą.

Szczególne miejsce zajmują w księdze dwa smoki, skrzydlaty i bezskrzydły, które autor objaśnia jako zasady lotną i trwałą, a zarazem jako przeciwieństwa, które muszą się wzajemnie pochłonąć. Pojawia się też motyw rzezi niewiniątek, w którym krew dzieci zbierana do naczynia ma oznaczać ducha minerałów. Te interpretacje, choć dla współczesnego czytelnika szokujące, mieszczą się w znanym od średniowiecza schemacie: śmierć i ofiara poprzedzają nowe życie, rozkład warunkuje odrodzenie.

Dla czytelnika XVII wieku najważniejsze było jednak to, że figury można było zobaczyć na własne oczy. Każdy Paryżanin mógł pójść na cmentarz Niewiniątek i stanąć przed arkadą, o której mówiła księga. Ta namacalność czyniła legendę szczególnie przekonującą: tajemnica nie była ukryta w niedostępnym rękopisie, lecz wystawiona publicznie, czekając jedynie na kogoś, kto potrafi ją odczytać. Sama ta idea, że święte obrazy w przestrzeni miasta mogą kryć drugi sens dla wtajemniczonych, zainspirowała później całe pokolenia poszukiwaczy, którzy szukali alchemicznych znaczeń w rzeźbach katedr.

Perrenelle i wspólne dzieło

W legendzie Flamela kobieta nie jest tłem. Perrenelle towarzyszy mężowi przy pracy, dzieli z nim tajemnicę i wraz z nim dokonuje przemiany. Ten motyw pary adeptów nie był w tradycji alchemicznej nowy – od czasów Zosimosa i Teosebei pojawiała się w niej figura kobiety jako uczestniczki dociekań – ale w Livre des figures zyskał wymiar osobisty i niemal czuły. Autor każe Flamelowi mówić o żonie jako o jedynej osobie, której mógł zaufać.

Na płaszczyźnie symbolicznej para Flamel i Perrenelle odpowiada obrazom zaślubin przeciwieństw, które wypełniają emblematykę alchemiczną: Słońca i Księżyca, króla i królowej, siarki i rtęci. Różnica polega na tym, że tutaj nie są to abstrakcyjne alegorie, lecz małżeństwo osadzone w konkretnym mieście i konkretnej parafii. Legenda przenosi ideał koniunkcji z naczynia w życie codzienne, sugerując, że Dzieło dokonuje się także w wierności, zaufaniu i wspólnej pracy dwojga ludzi.

Historyczna Perrenelle niewiele z tym wizerunkiem ma wspólnego, a jej rzeczywisty wkład w majątek męża był raczej prawny i finansowy niż duchowy. Jednak to właśnie wspólna fundacyjna działalność małżonków, poświadczona dokumentami, stała się punktem zaczepienia dla późniejszej opowieści. Legenda nie wymyśliła ich hojności; nadała jej tylko inne źródło.

Dobroczynność jako owoc Dzieła

Najbardziej interesującym elementem duchowej lektury legendy Flamela jest sposób, w jaki wyjaśnia ona bogactwo. Według Livre des figures złoto uzyskane w przemianie nie zostało wydane na zbytek. Flamel i Perrenelle mieli przeznaczyć je na budowę kościołów, szpitali i domów dla ubogich, a autor wylicza fundacje, które w rzeczywistości istniały. Alchemiczne złoto zostaje w ten sposób uświęcone przez swój cel: nie służy jednostce, lecz wspólnocie.

W tej logice ukrywa się istotna intuicja moralna tradycji hermetycznej. Kamień filozoficzny nie jest nagrodą za spryt, lecz darem, który zobowiązuje. Adept, który go otrzymał, staje się zarządcą, a nie właścicielem. Wiele traktatów alchemicznych powtarza przestrogę, że sztuka nie powiedzie się człowiekowi chciwemu, a ten, kto szuka złota dla siebie, znajdzie jedynie popiół. Legenda Flamela odwraca tę przestrogę w pozytywny wzór: owocem prawdziwej przemiany jest miłosierdzie.

Można powiedzieć, że autor księgi z 1612 roku dokonał swoistej alchemii na samej biografii skryby. Wziął dobrze poświadczone fakty – zamożność, brak potomstwa, pobożne fundacje, religijne figury na cmentarzu – i przekształcił je w opowieść, w której każdy z tych elementów nabiera nowego sensu. Bogactwo staje się świadectwem sukcesu Dzieła, dobroczynność jego owocem, a figury nagrobne jego zaszyfrowanym zapisem.

Między skrybą a adeptem

Rozdział legendy od faktów nie odbiera jej wartości, przeciwnie, pozwala ją lepiej zrozumieć. Historyczny Flamel był człowiekiem swojej epoki: przedsiębiorczym, pobożnym, troszczącym się o zbawienie i pamięć. Legendarny Flamel jest figurą, w której nowożytna wyobraźnia zawarła swoje pragnienie, by wiedza tajemna okazała się zarazem świętą, by bogactwo dało się pogodzić z cnotą i by tajemnica natury była dostępna dla zwykłego mieszczanina, a nie tylko dla uczonych i książąt.

To, że bohaterem tej opowieści został akurat skryba, ma swoją wymowę. Flamel był człowiekiem pisma, rzemieślnikiem liter, kimś, kto przepisywał cudze teksty i znał wartość rękopisów. Legenda każe mu nabyć księgę, której nie umie przeczytać, i poświęcić dwadzieścia jeden lat na jej zrozumienie. Jest to opowieść o lekturze jako drodze: o tym, że prawdziwe znaczenie tekstu nie odsłania się od razu, wymaga cierpliwości, pielgrzymki i nauczyciela.

Postać Flamela przetrwała do dziś w literaturze, od powieści ezoterycznych po popularną prozę dla młodzieży, i niemal zawsze pojawia się jako nieśmiertelny strażnik kamienia. Ta późna kariera jest jednak cieniem znacznie ciekawszej historii. Prawdziwe dziedzictwo paryskiego skryby to dom przy rue de Montmorency, w którym ubodzy znajdowali schronienie, a prawdziwe dziedzictwo jego legendy to przekonanie, że najwyższą przemianą, jaką może przynieść sztuka, jest przemiana bogactwa w miłosierdzie.