Cyliani i Hermès dévoilé

Książeczka z czasów po Lavoisierze

W 1832 roku w Paryżu ukazała się niewielka książka zatytułowana Hermès dévoilé, dédié à la postérité, „Hermes odsłonięty, poświęcony potomności”. Jej autor podpisał się imieniem Cyliani i nie zostawił o sobie nic poza tym, co sam opowiedział na jej kartach. Do dziś nie udało się ustalić, kim był. Wysuwano różne przypuszczenia, doszukiwano się w pseudonimie anagramu lub gry słów, lecz żadna z hipotez nie została potwierdzona źródłami. Pozostaje więc tylko tekst, a ten okazał się na tyle sugestywny, że przetrwał zapomnienie, które spotkało większość podobnych druków.

Data wydania ma znaczenie. Upłynęło wówczas niemal pół wieku od przełomu Lavoisiera, a chemia ugruntowała się jako nauka oparta na pomiarze i nowej nomenklaturze. Alchemia była w oczach uczonych dawnym błędem, przedmiotem historii lub kpiny. Kilka lat po Cylianim pojawią się pierwsze obszerne historie alchemii pisane z pozycji nowoczesnej nauki. W takim klimacie książka, której autor oświadcza, że przez długie lata szukał kamienia filozofów i wreszcie dopiął celu, musiała wyglądać na anachronizm. Właśnie ta samotność czyni ją interesującą: jest głosem z wnętrza tradycji, która oficjalnie już nie istniała.

Także tytuł zasługuje na uwagę. Hermes, legendarny ojciec sztuki, ma zostać „odsłonięty”, co zapowiada zerwanie z tradycyjnym milczeniem adeptów. Dedykacja dla potomności sugeruje z kolei, że autor nie liczy na zrozumienie współczesnych i pisze dla przyszłych czytelników, którzy podejmą przerwaną nić. Obie deklaracje należy brać z pewną rezerwą: książka niczego nie odsłania w sposób dosłowny, a jej obrazy pozostają zagadkowe. Mimo to tytuł dobrze oddaje jej ambicję, by być testamentem, a nie zwykłym traktatem.

Wyznanie poszukiwacza

Książka otwiera się osobistą przedmową. Autor opowiada o latach poszukiwań, o lekturze niezliczonych traktatów, o błędach, rozczarowaniach i stratach materialnych. Pisze o trudnościach, które dotknęły także jego najbliższych, i o wytrwałości, która pozwoliła mu nie porzucić pracy mimo wszystkich niepowodzeń. Ton tej części jest szczery i gorzki zarazem. Cyliani nie przedstawia się jako mistrz, który od razu posiadł wiedzę, lecz jako człowiek, który zapłacił za nią wysoką cenę.

Takie wyznania należą do stałego repertuaru literatury alchemicznej. Już średniowieczne i renesansowe traktaty zawierały opowieści o latach błądzenia, o zmarnowanym majątku i o ostatecznym oświeceniu, które przychodzi niespodziewanie. Funkcja tych opowieści jest podwójna: z jednej strony przestrzegają czytelnika przed pośpiechem i chciwością, z drugiej poświadczają wiarygodność autora, który przeszedł przez wszystkie próby. U Cylianiego ten topos nabiera jednak osobistego zabarwienia. Jego opowieść jest skromna, pozbawiona wielkich nazwisk i spektakularnych transmutacji, a przez to bardziej przekonująca dla czytelnika szukającego świadectwa niż legendy.

Historyk nie ma możliwości sprawdzenia, ile w tej opowieści jest autobiografii, a ile konwencji. Nie wiemy, kim był autor, nie znamy jego otoczenia ani jego rzeczywistych zajęć. Przedmowę trzeba więc czytać jako część dzieła, nie jako dokument biograficzny. Zarazem jej obecność jest istotna dla interpretacji całości, bo przygotowuje czytelnika na to, co nastąpi: alegorię, która ma przekazać w obrazach to, czego autor nie chce lub nie może powiedzieć wprost.

Sen, nimfa i świątynia

Centralną część książki stanowi opowieść o śnie. Autor, zmęczony pracą i rozmyślaniami, zasypia, a we śnie ukazuje mu się nimfa, która staje się jego przewodniczką. Prowadzi go przez krajobraz pełen symbolicznych miejsc, wskazuje drogi, przestrzega przed niebezpieczeństwami i objaśnia znaczenie tego, co widzi. Wędrówka wiedzie ku świątyni, do której wejście wymaga przejścia prób, a po drodze pojawia się labirynt, w którym łatwo zabłądzić bez przewodnictwa.

Forma snu-alegorii ma w literaturze europejskiej długą historię. Wystarczy przypomnieć Roman de la Rose, w którym wędrówka we śnie prowadzi do ogrodu miłości, albo Hypnerotomachię Poliphili Francesca Colonny z 1499 roku, w której bohater we śnie przemierza krainę pełną budowli, posągów i inskrypcji w poszukiwaniu ukochanej. Również literatura alchemiczna znała ten gatunek: wizje, przypowieści i opowieści o wędrówkach adeptów były jednym z ulubionych sposobów przekazywania nauki. Cyliani wpisuje się w tę tradycję świadomie, a jego sen jest jednocześnie osobistym przeżyciem i literackim gatunkiem.

Nimfa pełni w tej opowieści rolę, którą w dawnej literaturze przypisywano mądrości, naturze albo muzie. Jest przewodniczką, ponieważ sam poszukiwacz, nawet po latach lektur, nie potrafi odnaleźć drogi. Jej obecność oznacza, że poznanie przychodzi jako dar, nie jako zdobycz. Zarazem jednak nimfa nie zwalnia wędrowca z trudu; wskazuje drogę, ale iść musi on sam. Ta relacja przypomina wiele opowieści o duchowym przewodnictwie, w których mistrz czy anioł prowadzi ucznia, nie odbierając mu odpowiedzialności za każdy krok.

Między Cylianim a jego wielkimi poprzednikami istnieje jednak zasadnicza różnica. Hypnerotomachia jest dziełem erudycyjnym, przeładowanym opisami architektury i łacińskimi neologizmami, a jej sen służy przede wszystkim rozkoszy wyobraźni i wiedzy antykwarycznej. Sen Cylianiego jest prosty, krótki i funkcjonalny. Każdy obraz ma swoje zadanie w opowieści o drodze, a całość podporządkowana jest jednemu celowi: przekazaniu czytelnikowi, że Dzieło wymaga przewodnictwa, cierpliwości i przejścia prób. Ta prostota sprawia, że alegoria bywa czytana jako mapa, choć jej autor nie dostarcza legendy, która pozwoliłaby ją jednoznacznie odczytać.

Labirynt jako obraz drogi

Szczególne miejsce w alegorii zajmuje labirynt. Jest to obraz bogaty w znaczenia, od mitu o Tezeuszu i Minotaurze po średniowieczne labirynty na posadzkach katedr, w tym słynny labirynt w Chartres, interpretowany jako obraz drogi pielgrzyma do Jerozolimy niebieskiej. W kontekście alchemicznym labirynt oznacza przede wszystkim zawiłość drogi do Dzieła: mnogość możliwych błędów, pozorne skróty prowadzące donikąd, konieczność cierpliwego poszukiwania właściwego kierunku.

U Cylianiego labirynt jest również obrazem literatury alchemicznej. Kto próbował czytać traktaty, wie, że ich sprzeczne wskazówki, ukryte terminy i świadome zasłony tworzą prawdziwy gąszcz, w którym łatwo zgubić drogę. Autor, który sam przez wiele lat błądził w tym gąszczu, przedstawia go w swojej alegorii jako miejsce, którego nie da się przejść bez nici, czyli bez przewodnictwa. Nimfa jest tą nicią, a sen – momentem, w którym droga staje się widoczna.

Duchowa lektura tego obrazu narzuca się sama. Labirynt może oznaczać nie tylko zawiłość zewnętrznej pracy, lecz także zawiłość duszy, która musi przejść przez własne złudzenia, zanim dotrze do środka. Taką interpretację chętnie podejmowali późniejsi czytelnicy, zwłaszcza w kręgach skłonnych widzieć w alchemii przede wszystkim drogę przemiany wewnętrznej. Trzeba jednak pamiętać, że sam Cyliani nie przedstawia swojej opowieści jako czystej mistyki. Po alegorii następuje w książce bardziej bezpośredni wykład, w którym autor opisuje Dzieło w kategoriach praktycznych, choć wciąż posługując się językiem zasłon. Alegoria i wykład tworzą razem całość, w której obraz i praktyka mają się wzajemnie objaśniać.

Droga książki przez XIX i XX wiek

Hermès dévoilé nie odbił się szerokim echem w momencie publikacji. Książka była rzadka, a jej nakład niewielki, i przez kilkadziesiąt lat krążyła jedynie w wąskim gronie miłośników literatury hermetycznej. Sytuacja zmieniła się pod koniec XIX wieku, gdy we Francji nastąpiło odrodzenie zainteresowania okultyzmem. W kręgach, które interesowały się alchemią, różokrzyżowcami i kabałą, książka Cylianiego zyskała nowych czytelników, a na początku XX wieku paryski wydawca Chacornac, specjalizujący się w literaturze ezoterycznej, przygotował jej nowe wydanie.

Szczególną rolę w jej recepcji odegrał Eugène Canseliet, jeden z najbardziej znanych francuskich alchemików XX wieku. Canseliet cenił Cylianiego jako autora, który w czasach, gdy alchemia była powszechnie wyśmiewana, dał świadectwo osobistej drogi do Dzieła, i wielokrotnie przywoływał go w swoich pismach. Dla Canselieta, który sam łączył praktykę przy piecu z przekonaniem o duchowym wymiarze pracy, Hermès dévoilé był przykładem tekstu, w którym obraz i praktyka nie są od siebie oddzielone. Za jego sprawą książka trafiła do kanonu lektur francuskiego hermetyzmu drugiej połowy XX wieku.

Popularność tekstu wynika w dużej mierze z jego formy. W odróżnieniu od obszernych, technicznych traktatów, Hermès dévoilé jest krótki, osobisty i literacki. Można go przeczytać w jeden wieczór, a jego obrazy łatwo zapadają w pamięć. Opowieść o człowieku, który po latach błądzenia zasypia i we śnie zostaje poprowadzony przez nimfę ku świątyni, ma w sobie coś z baśni, a przez to przemawia także do czytelników, którzy nie są zainteresowani techniczną stroną alchemii.

Świadectwo z wnętrza wygasłej tradycji

Miejsce Cylianiego w historii hermetyzmu jest szczególne. Jest on jednym z ostatnich autorów, którzy pisali o alchemii jako o żywej drodze, zanim przekształciła się ona w przedmiot badań historycznych lub w element szerszego okultyzmu. Jego książka nie wnosi nowych doktryn i nie stworzyła szkoły, ale zachowała coś, co w literaturze alchemicznej łatwo przeoczyć: osobisty wymiar poszukiwań, w którym wiedza nie jest oddzielona od losu człowieka, który jej szuka.

Dlatego Hermès dévoilé najlepiej czytać nie jako podręcznik ani jako zagadkę do rozszyfrowania, lecz jako świadectwo. Autor, którego tożsamości nie znamy, opowiada o tym, co przeżył, w języku, który odziedziczył po wiekach tradycji. Jego sen, nimfa i labirynt są zarazem konwencją i doświadczeniem, literaturą i wyznaniem. Kto chce w nich widzieć wyłącznie alegorię duszy, zubaża tekst; kto widzi w nich tylko zaszyfrowaną recepturę, gubi jego urok. Prawda leży gdzieś pośrodku, tam, gdzie dla samego autora leżała: w przekonaniu, że droga do Dzieła jest zarazem pracą rąk i przemianą człowieka, który ją podejmuje.