Filozofia mojżeszowa

Testament filozoficzny Fludda

Filozofia mojżeszowa jest ostatnim dużym dziełem Roberta Fludda i ukazała się dopiero po jego śmierci w roku 1637. Najpierw wyszła po łacinie jako Philosophia Moysaica w Goudzie w roku 1638, a w roku 1659 w Londynie ogłoszono wersję angielską, Mosaicall Philosophy: Grounded upon the Essentiall Truth or Eternal Sapience, i to ona jest podstawą polskiego przekładu. Relacja między obiema wersjami nie jest w pełni wyjaśniona – angielski tekst bywa uważany za wierny przekład, bywa też łączony z rękopisami samego autora – lecz treść i układ obu są zbieżne.

Tytuł mówi wszystko o zamiarze. Fludd chce zbudować filozofię przyrody, której fundamentem nie jest Arystoteles, lecz Pismo, a ściślej opis stworzenia w Księdze Rodzaju, przypisywany Mojżeszowi. W przedmowie powołuje się na świętego Łukasza, lekarza i „teofilozofa”, jako swego patrona, i zapewnia, że nie zamierza naruszać reguł wykładu ustalonych przez Ojców Kościoła: Pismo ma według niego sens podwójny, wewnętrzny i zewnętrzny, i oba są prawdziwe, tak jak człowiek ma zarazem duszę i ciało. Księga stanowi więc dojrzałą, uporządkowaną syntezę myśli, którą Fludd rozwijał od czasów Obrony Braterstwa.

Szkło pogodowe jako dowód

Pierwsza sekcja zaczyna się zaskakująco – nie od teologii, lecz od przyrządu. Księga pierwsza jest w całości poświęcona szkłu pogodowemu, czyli wczesnemu termoskopowi: kolbie o długiej szyi, odwróconej wylotem do naczynia z wodą, w której poziom cieczy rośnie i opada wraz z ciepłem i zimnem. Fludd opisuje jego budowę, właściwości i użycie, zbija twierdzenia tych, którzy przypisywali sobie jego wynalezienie, i przede wszystkim przekonuje, że duch zamknięty w tym małym modelu zachowuje się tak samo jak duch w wielkiej maszynie świata. Rozrzedzenie i zagęszczenie, ciepło i zimno, światło i ciemność stają się w szkle widzialne, a ponieważ „umysły światowe” domagają się naocznych dowodów, przyrząd ma pełnić rolę doświadczalnego argumentu za całą kosmologią.

To jeden z najciekawszych momentów myśli Fludda: hermetyk sięga po eksperyment, by bronić tezy, że przyroda jest polem działania boskiej woli, która rozszerza i ściąga. Przyrząd ten sam w sobie był rzeczywistym narzędziem ówczesnej fizyki, lecz Fludd czyta go jako emblemat, a nie jako miernik.

Fałszywa i prawdziwa mądrość

Księga druga, O filozofii w ogólności, jest frontalnym atakiem na filozofię pogańską. Fludd odróżnia prawdziwą Mądrość, która zstępuje od Ojca Świateł i której pełnią jest Chrystus, od „mądrości tego świata”, ziemskiej, zmysłowej i – za apostołem Jakubem – diabelskiej. Opisuje znamiona fałszywego filozofa i wreszcie rozprawia się z nauką perypatetycką, którą uważa za zbudowaną na tej drugiej. Księga trzecia przechodzi do zasad pozytywnych: po przeglądzie niezgodnych poglądów filozofów greckich i arabskich na początki rzeczy Fludd wykłada zasady mojżeszowe – stworzenie z niczego, ciemną otchłań, czyli bezkształtny chaos, jako pierwszą zasadę, a dalej światło i wody. Twierdzi przy tym, że najmądrzejsi poganie zapożyczyli swoje najlepsze idee od Mojżesza – topos dawnej teologii, dziś historycznie nie do utrzymania, ale istotny dla zrozumienia jego metody.

Warto zwrócić uwagę na ostatni rozdział księgi drugiej, w którym sam Bóg – za mową z wichru w Księdze Hioba – wzywa mędrców tego świata, by zdali sprawę ze swojej nauki o stworzeniu i powstawaniu zjawisk atmosferycznych. Ten zabieg dobrze pokazuje metodę Fludda: pytania, na które człowiek nie umie odpowiedzieć, mają dowodzić, że filozofia oparta na samym rozumie nie sięga przyczyn, a tylko skutków.

Kolejne księgi pierwszej sekcji rozwijają naukę o działaniu Boga w świecie przez światło i ducha, a sekcja druga przechodzi od zasad do zjawisk szczegółowych. Fludd zajmuje się w niej sympatią i antypatią rzeczy, zjawiskami magnetycznymi i działaniem na odległość, broniąc przekonania, że wszystkie one są wyrazem jednego ducha przenikającego stworzenie, a nie dziełem demonów ani ukrytych jakości w rozumieniu scholastyków.

Jak czytać księgę

To tekst długi, rozbudowany w sposób typowy dla angielskiej prozy XVII wieku, pełen cytatów biblijnych i powtórzeń. Najlepiej czytać go, mając w pamięci, że jego celem jest jednolita teologia natury, a nie fizyka w dzisiejszym sensie. Wyjaśnienia meteorologiczne, magnetyczne czy medyczne należą do historii; ich wartość leży w tym, że pokazują konsekwentną próbę myślenia o przyrodzie jako o dziele żywego Boga.

Czytelnikowi, który zna wcześniejsze pisma Fludda, Filozofia mojżeszowa da zwięźlejsze i bardziej spójne ujęcie tez rozproszonych w polemikach i wielkich tomach z Oppenheim. Nowicjuszowi warto polecić zacząć od pierwszej księgi, ze szkłem pogodowym, i od trzeciej, z zasadami mojżeszowymi – one zawierają w zalążku całość. Należy pamiętać, że jest to stanowisko świadomie skrajne: odrzucenie całej filozofii greckiej było już w czasach Fludda poglądem mniejszościowym, a jego krytycy właśnie tę jednostronność wytykali mu najczęściej.