Kabała

Uczony z Warszawy w wiktoriańskim Londynie

Christian David Ginsburg urodził się w 1831 roku w Warszawie, w rodzinie żydowskiej. Jako młody człowiek przyjął chrześcijaństwo, przeniósł się do Anglii i stał się jednym z najwybitniejszych hebraistów swojego czasu. Jego głównym dziełem życia były badania nad masorą i krytyczne wydanie hebrajskiej Biblii; brał też udział w pracach nad angielską rewizją przekładu Starego Testamentu. Kabała, opublikowana w Londynie w 1865 roku, należy do wcześniejszego okresu jego twórczości, gdy ogłaszał zwięzłe eseje o nurtach żydowskiej religijności, w tym także o esseńczykach.

Jest to tekst skromny objętościowo, ale ważny. W angielszczyźnie połowy XIX wieku brakowało rzetelnego, opartego na źródłach hebrajskich i aramejskich przeglądu kabały; to, co istniało, pochodziło głównie z tradycji chrześcijańskich kabalistów renesansu albo z łacińskiej Kabbala denudata Knorra von Rosenrotha. Ginsburg pisze jako filolog, który zna teksty w oryginale i zna niemiecką naukę o judaizmie. Jego esej stał się na kilkadziesiąt lat jednym z podstawowych odniesień dla angielskich czytelników, w tym także dla okultystów, którzy z jego wnioskami często się nie zgadzali.

Legenda, doktryna, historia

Esej dzieli się na trzy części, odpowiadające trzem członom podtytułu. Część pierwsza otwiera się przypomnieniem, jak wielki wpływ miała kabała na myślicieli chrześcijańskich – od Rajmunda Lullusa, przez Reuchlina, Pica della Mirandolę i Agryppę, po van Helmonta, Roberta Fludda i Henry'ego More'a. Następnie Ginsburg z wyraźną ironią opowiada tradycyjną legendę o pochodzeniu kabały: naukę przekazaną przez Boga aniołom w raju, przekazaną po upadku Adamowi, dalej Noemu, Abrahamowi i Mojżeszowi, spisaną dopiero przez Szymona ben Jochaja w czasach zburzenia Drugiej Świątyni. Po legendzie następuje wykład doktryn: Bóg jako En Sof, nieskończony i niepoznawalny, emanacja dziesięciu Sefirot, ich układ w triady i kolumny, Adam Kadmon, cztery światy, natura i preegzystencja dusz, wędrówka dusz i ich ostateczny powrót do źródła.

Ten wykład jest najstaranniej opracowaną częścią eseju. Ginsburg wyjaśnia, że Sefiroty nie są ani częściami Boga, ani tworami zewnętrznymi wobec Niego, lecz sposobami Jego przejawienia, i układa je w trzy triady: intelektualną z Koroną, Mądrością i Rozumem, moralną z Łaską, Surowością i Pięknem oraz materialną, w której Zwycięstwo, Chwała i Fundament prowadzą do Królestwa. Pokazuje też, jak tradycja przedstawiała całość jako postać Pierwotnego Człowieka, w którym każda Sefira odpowiada jednemu członkowi ciała, i jak ten obraz łączył kosmologię z antropologią.

Część druga i trzecia przechodzą od systemu do dziejów. Ginsburg śledzi rozwój myśli kabalistycznej od wczesnych tekstów, takich jak Sefer Jecira, przez pierwszych średniowiecznych kabalistów, aż do Zoharu i jego recepcji. Omawia także literaturę kabalistyczną i główne postaci, którym tradycja przypisuje kolejne dzieła. W tej części zawiera się najbardziej znana teza eseju: Zohar nie jest dziełem Szymona ben Jochaja z II wieku, lecz kompozycją z końca XIII wieku, związaną z Mojżeszem z Leónu.

Krytyk, nie zwolennik

Stanowisko Ginsburga należy rozumieć jasno. Nie pisze jako kabalista ani jako jej apologeta, lecz jako historyk religii, który chce rozwiać mgłę wokół przedmiotu. Kabałę traktuje z szacunkiem dla jej powagi intelektualnej i wpływu, ale nie uznaje jej roszczeń do starożytności i podkreśla zależność jej spekulacji od filozofii neoplatońskiej. Argumenty za późnym powstaniem Zoharu, które przywołuje – anachronizmy, znajomość średniowiecznych realiów i pojęć, świadectwa o działalności Mojżesza z Leónu – należą do tradycji krytycznej, którą rozwijał również Heinrich Graetz.

Właśnie z tego powodu esej wywołał polemiki. W tej bibliotece dobrze to widać na przykładzie Kabały Isaaca Myera, który ponad dwadzieścia lat później bronił starożytności pism zoharycznych i wprost polemizował z Ginsburgiem. Kolejne pokolenie badaczy, z Gershomem Scholemem na czele, w zasadniczej kwestii przyznało rację krytykom, choć znacznie pogłębiło i zniuansowało obraz.

Jak czytać ten esej

Księga jest krótka i przejrzysta, dlatego nadaje się na pierwsze, rzeczowe wprowadzenie do pojęć kabały teoretycznej. Kto czytał dotąd tylko okultystyczne opracowania XIX wieku, znajdzie tu perspektywę zupełnie inną: zamiast łączenia Sefirot z Tarotem i astrologią – wykład tego, co mówią same teksty żydowskie. Szczególnie pożyteczne są partie o En Sof i Sefirotach oraz o nauce o duszy.

Trzeba jednak pamiętać, że od 1865 roku wiedza o kabale wzrosła ogromnie. Ginsburg nie znał wielu rękopisów, nie wyróżniał dokładnie szkół i nurtów, które dziś się odróżnia, a o kabale luriańskiej i chasydyzmie mówi niewiele. Jego ton bywa protekcjonalny wobec mistyki, co wynika z wiktoriańskiego racjonalizmu i zapewne także z jego własnej drogi religijnej. Najlepiej traktować ten esej jako klasyczny dokument początków krytycznych badań nad kabałą i jako jasny, choć dawny, przegląd jej podstawowych idei.