Logia z Oksyrynchosu

Karta z hałdy w Oksyrynchosie

Zimą 1896/97 roku dwaj młodzi badacze z Oksfordu, Bernard Pyne Grenfell i Arthur Surridge Hunt, prowadzili z ramienia Egypt Exploration Fund wykopaliska w Behnesie, sto dwadzieścia mil na południe od Kairu, gdzie leżało niegdyś Oksyrynchos, stolica nomosu i jedno z ognisk wczesnego chrześcijaństwa w Egipcie. Cmentarz okazał się mało owocny, ale miejskie hałdy śmieci oddały ogromne ilości greckich papirusów z I–VIII wieku. Na samym początku pracy znaleziono kartę z papirusowej księgi – kodeksu, nie zwoju – mierzącą 5¾ na 3¾ cala, z numerem ΙΑ w rogu. Zawierała ona słowa Jezusa wprowadzane formułą „Mówi Jezus”. Odkrywcy wydali ją natychmiast, w 1897 roku, jako broszurę ΛΟΓΙΑ ΙΗΣΟΥ. Sayings of Our Lord.

Sześć lat później, w lutym 1903 roku, powrócili do Oksyrynchosu i ponownie trafili na fragment zbioru Słów, tym razem zapisany na odwrocie urzędowego spisu gruntów. W 1904 roku ukazała się druga broszura, New Sayings of Jesus and Fragment of a Lost Gospel from Oxyrhynchus, z przedmową datowaną w Oksfordzie w kwietniu. Polskie wydanie łączy obie w kolejności ukazania się, zachowując wstępy, transkrypcje, rekonstrukcje i komentarz autorów. Grecki tekst papirusów podano w faksymilach z pierwodruków.

Co zawierają oba zbiory

Część pierwsza zawiera osiem Logiów z karty z 1897 roku, każdy z objaśnieniem. Pierwszy kończy znane z Łukasza zdanie o źdźble w oku brata. Drugi jest zupełnie nowy: „Jeśli nie będziecie pościć od świata, żadną miarą nie znajdziecie królestwa Bożego; i jeśli nie będziecie zachowywać szabatu, nie ujrzycie Ojca”. Trzeci mówi o Jezusie, który stanął pośrodku świata, ukazał się w ciele i znalazł wszystkich pijanych, a nikogo spragnionego. Piąty zawiera najsłynniejsze słowa całego znaleziska: „Podnieś kamień, a tam mnie znajdziesz; rozłup drewno, a ja tam jestem”. Dalej idą prorok niemile widziany w ojczyźnie wraz z lekarzem, który nie uzdrawia tych, co go znają, miasto zbudowane na szczycie góry i urwane słowo o słuchaniu jednym uchem.

W „Uwagach ogólnych” wydawcy datują kartę na lata ok. 150–300, a sam zbiór na czas nie późniejszy niż rok 140. Odrzucają przypisanie go Ewangelii według Egipcjan czy Ewangelii według Hebrajczyków, bo słowa są luźnym szeregiem, a nie częścią opowiadania. Wiążą go raczej z Logiami, które według Papiasza zebrał Mateusz, i bronią zdania, że brzmienie nowych słów przemawia za tradycją niezależną od Ewangelii kanonicznych.

Część druga przynosi papirus z 1903 roku. Ma on wstęp do całego zbioru: „Oto słowa, które Jezus żyjący wyrzekł do … i Tomasza”, z obietnicą, że kto ich słucha, nie zazna śmierci. Następuje pięć Słów. Pierwsze: ten, kto szuka, niech nie ustaje, dopóki nie znajdzie, a znalazłszy zdumieje się, dostąpi królestwa i odpocznie – Klemens Aleksandryjski cytował je z Ewangelii według Hebrajczyków. Drugie mówi, że ptaki, zwierzęta i ryby pociągają nas ku królestwu, które jest w nas, i że kto pozna samego siebie, znajdzie je i przekona się, że jest synem Ojca. Dalej mowa o pierwszych, którzy będą ostatnimi, o tym, że nie ma nic ukrytego, co nie stanie się jawne, ani pogrzebanego, co nie zostanie wskrzeszone, i o pytaniu uczniów, jak mają pościć i się modlić. Tom zamyka fragment zaginionej ewangelii, spisanej przed rokiem 250 na zwoju: nie troszczcie się od rana do wieczora, jesteście warci więcej niż lilie, a na pytanie, kiedy uczniowie Go ujrzą, pada odpowiedź: „Gdy zostaniecie obnażeni, a nie będziecie się wstydzić”. Wydawcy zestawiają ją ze słowami do Salome z Ewangelii według Egipcjan.

Od Logiów do Ewangelii Tomasza

Grenfell i Hunt nie mogli wiedzieć, czym naprawdę są ich karty. Dopiero po odkryciu w Nag Hammadi w 1945 roku koptyjskiej Ewangelii Tomasza okazało się, że papirusy z 1897 i 1904 roku są fragmentami jej greckiej wersji. Przypis tłumacza mówi o tym od pierwszej strony, a tekst odkrywców zostawia bez zmian: ich rekonstrukcje i przypuszczenia są świadectwem chwili, gdy te słowa wróciły do obiegu bez nazwy i bez kontekstu.

Dla czytelnika ezoteryki jest to lektura szczególna. Przedstawia słowa, w których królestwo jest wewnątrz człowieka, poznanie siebie staje się poznaniem Ojca, a Jezus jest obecny w kamieniu i w drewnie. Ukazuje je przy tym oczami dwóch filologów, którzy ostrożnie odpierają zarzut, że to „gnostyckie wymysły”, bo w tekście nie znajdują „ani śladu” rozwiniętego gnostycyzmu. Kto czyta Ewangelię Tomasza, znajdzie tu jej najstarsze greckie świadectwa i komentarz, który pokazuje, jak blisko i jak daleko leżą one od Ewangelii synoptycznych.