Kabała

Filadelfijski adwokat i średniowieczny poeta

Isaac Myer, urodzony w 1836 roku, był prawnikiem z Filadelfii, który w drugiej połowie życia poświęcił się badaniom nad kabałą, starożytnymi religiami Bliskiego Wschodu i symboliką. Kabała, wydana w Filadelfii w 1888 roku, jest jego najobszerniejszym dziełem. Bohaterem tytułowym jest Salomon ibn Gabirol, żydowski poeta i filozof z XI-wiecznej Hiszpanii, autor hymnu Keter malchut i traktatu filozoficznego znanego w Europie łacińskiej jako Fons vitae, czyli Źródło życia. Przez wieki chrześcijańscy scholastycy cytowali autora tego traktatu jako Awicebrona, nie wiedząc, że chodzi o żydowskiego poetę; tożsamość obu postaci wykazał dopiero w połowie XIX wieku orientalista Salomon Munk.

Ibn Gabirol urodził się około 1021 roku w Maladze, większość życia spędził w Saragossie i zmarł stosunkowo młodo, a dokładna data jego śmierci jest sporna. W tradycji żydowskiej przetrwał przede wszystkim jako poeta liturgiczny. Jego traktat filozoficzny, napisany po arabsku, zachował się w całości tylko w łacińskim przekładzie z XII wieku, przygotowanym w Toledo, a po hebrajsku – w wyciągach sporządzonych w XIII wieku przez Szem Towa ibn Falakerę. Właśnie odkrycie tych wyciągów pozwoliło Munkowi rozwiązać zagadkę Awicebrona.

Myer chce pokazać, że filozofia Ibn Gabirola i pisma zoharyczne wyrastają z tej samej, starszej od nich tradycji. Jeśli neoplatońska metafizyka poety z XI wieku zawiera idee bliskie Zoharowi, to – rozumuje autor – Zohar nie mógł być wymysłem XIII stulecia, lecz spisem nauk dawno już istniejących. Cała księga jest w gruncie rzeczy rozbudowaną obroną tej tezy.

Spór o starożytność Zoharu

Po wstępie i opisie tablic, którymi Myer ilustruje swoje wywody, pierwszy rozdział przedstawia życie i pisma Ibn Gabirola. Potem autor przechodzi do Zoharu: jego bibliografii, domniemanych autorów i wieku. Rozdział trzeci jest polemiką z uczonymi, którzy datowali Zohar na koniec XIII wieku i przypisywali go Mojżeszowi z Leónu, przede wszystkim z Heinrichem Graetzem i Christianem Ginsburgiem. Czytelnik tej biblioteki może zestawić te strony z Kabałą samego Ginsburga, wydaną w tym samym przekładzie.

Dopiero w rozdziale siódmym pojawia się właściwy rozbiór Źródła życia: nauki o materii i formie, które obejmują nie tylko ciała, ale i byty duchowe, oraz o woli Bożej jako pośredniczce między Bogiem a stworzeniem. Rozdziały ósmy i dziesiąty dotyczą teorii ekstazy, późniejszych czytelników Ibn Gabirola oraz podobieństw między jego pismami, Zoharem i kabałą. To serce całej argumentacji i fragment, który zachował dziś najwięcej wartości.

Panorama kabały

Druga połowa księgi rozszerza perspektywę. Myer omawia pochodzenie i działy kabały, Ain Sof i dziesięć Sefirot, ich wzajemne stosunki i kolumny, komentarz Azriela z Gerony do Sefirot, cztery światy, Adama Górnego, Szechinę, Metatrona, dwóch Mesjaszy, naturę dusz, makrokosmos i mikrokosmos. Obficie przytacza Zohar we własnych przekładach z aramejskiego, co dla czytelnika angielskiego końca XIX wieku było rzadkością i do dziś stanowi pożyteczny wybór tekstów.

Charakterystyczne dla epoki są długie dygresje porównawcze. Myer zestawia kabałę z Pasterzem Hermasa i Didache, z taoizmem, z myślą hinduską, a w rozdziałach jedenastym i dwunastym z tekstami klinowymi, w których doszukuje się paraleli do Węża, Drzewa Świata, Siedmiu Królów Edomu i Lilit. Przytacza Herberta Spencera i twierdzi, że Zohar zna obrót Ziemi przed Kopernikiem. Ten materiał pokazuje ambicję autora: kabała ma być nie tylko żydowską mistyką, lecz zabytkiem pierwotnej, powszechnej mądrości ludzkości.

Wartość i granice

Zasadnicza teza Myera nie wytrzymała próby czasu. Badania Gershoma Scholema i jego następców przekonująco wiążą główny korpus Zoharu z Mojżeszem z Leónu i kręgiem kabalistów kastylijskich z końca XIII wieku, a obecnie zwraca się uwagę na jego warstwowe, zbiorowe pochodzenie. Podobieństwa do Ibn Gabirola są realne, lecz tłumaczy się je wspólnym dziedzictwem neoplatońskim i tym, że kabaliści czytali średniowieczną filozofię, a nie istnieniem przedwiecznego przekazu. Paralele asyryjskie i akadyjskie wyrastają z entuzjazmu wczesnej asyriologii i w większości są dziś nie do obrony.

Mimo to księga ma wartość, i to nie tylko historyczną. Rozbiór Źródła życia pozostaje przystępnym wprowadzeniem do jednego z najciekawszych neoplatońskich systemów średniowiecza, a cytaty z Zoharu i komentarz Azriela otwierają czytelnikowi teksty mało znane poza kręgiem specjalistów. Myer jest erudytą, który zna literaturę przedmiotu swoich czasów i rzetelnie przedstawia argumenty przeciwników, nawet gdy z nimi się nie zgadza.

Czytać tę Kabałę najlepiej selektywnie: zacząć od rozdziałów o Ibn Gabirolu i o Sefirotach, potraktować polemikę o datowanie jako dokument dawnej debaty, a porównania z religiami Wschodu i Mezopotamii – jako świadectwo, jak XIX-wieczny ezoteryzm próbował odnaleźć jedną pierwotną doktrynę we wszystkich tradycjach. Ta postawa, wspólna Myerowi i teozofom jego pokolenia, mówi o epoce więcej niż o samej kabale.