Szósta i siódma księga Mojżesza

Pięcioksiąg z dopiskiem

Tradycja żydowska i chrześcijańska zna pięć ksiąg Mojżesza. Legendy o tym, że prawodawca Izraela pozostawił także wiedzę tajemną, wyrosły jednak już w starożytności, opierając się na scenach z Księgi Wyjścia, w których Mojżesz i Aaron prześcigają cudami czarowników faraona. Z tych legend czerpie Szósta i siódma księga Mojżesza, grymuar, który w niemieckich rękopisach krążył prawdopodobnie już w XVIII wieku, a w 1849 roku został wydrukowany w Stuttgarcie przez Johanna Scheiblego w szóstym tomie jego wielkiej antologii Das Kloster. Scheible był wydawcą i kolekcjonerem dawnej literatury ludowej i magicznej, to on opublikował również teksty faustowskie, i jego druk na trwałe ustalił postać tej księgi.

Polskie wydanie przełożono z wersji angielskiej, która ukazała się w Nowym Jorku w 1880 roku. Jej przedmowa, odpowiadająca na zarzut szerzenia zabobonu, twierdzi, że tekst podano „słowo w słowo” według najczytelniejszego z rękopisów, i przedstawia go jako przyczynek do dziejów literatury ludowej. To ważne zastrzeżenie: czytelnik otrzymuje księgę w postaci, w jakiej poznali ją jej najliczniejsi odbiorcy, a nie krytyczną edycję niemieckiego źródła.

Pieczęcie, tablice i imiona

Część zasadnicza zaczyna się od Szóstej Księgi, nazwanej „Mojżeszową magiczną sztuką duchów, przełożoną z dawnego hebrajskiego”, i od łacińskiej formuły o „magii białej i czarnej powszechnej, czyli nekromancji”. Fikcyjny rodowód prowadzi od arcykapłana Sadoka przez Konstantyna Wielkiego i papieży aż do Karola V; jest to typowy dla grymuarów łańcuch autorytetów, nie mający podstaw historycznych. Treść stanowią pieczęcie i tablice duchów planetarnych i żywiołowych, z zaklęciami przywołań i wskazówkami, jak je sporządzać. Siódma Księga powtarza ten układ w kolejnych tablicach.

Dalsze działy tomu to „Magia Izraelitów”, formuły „magicznej Kabały”, Biblia Arcana Magica Alexander i wyciąg z kabały praktycznej, a w dodatku Semiphoras i Schemhamphoras króla Salomona, czyli nauka o tajemnych imionach Boga, znana z wcześniejszych druków niemieckich. Ostatnia część omawia wpływ gwiazd na człowieka i „magiczne leczenie dawnych Hebrajczyków”. Całość nie jest jednolitym dziełem, lecz zbiorem materiałów z różnych źródeł, zszytym przez wydawców i uzupełnianym w kolejnych edycjach.

Antologia Scheiblego, w której księga ukazała się po raz pierwszy drukiem, to wielotomowy zbiór dawnych tekstów popularnych: ksiąg ludowych, opowieści o Fauście, przepowiedni, zabobonów i grymuarów, wydawanych w Stuttgarcie w latach czterdziestych XIX wieku z intencją bardziej antykwaryczną niż praktyczną. Paradoks polega na tym, że to właśnie ta kolekcja dla miłośników osobliwości dała Szóstej i siódmej księdze zasięg, jakiego nie miały wcześniejsze odpisy. Kolejni wydawcy przedrukowywali tekst Scheiblego bez jego antykwarycznego kontekstu, oferując go jako księgę do użytku, i w tej formie przechodził on z rąk do rąk.

Księga o długim i dziwnym życiu

Mało który grymuar miał tak rozległy wpływ społeczny. W Niemczech księga należała do najbardziej znanych druków magicznych XIX i XX wieku, przyciągając zarówno ciekawość, jak i oskarżenia o podsycanie wiary w czary. Wraz z emigrantami trafiła do Ameryki, gdzie zakorzeniła się wśród niemieckojęzycznych osadników Pensylwanii, a następnie w afroamerykańskiej magii ludowej, znanej jako hoodoo, i w praktykach religijnych Karaibów, gdzie w części krajów stała się przedmiotem zakazów prawnych. Wersja angielska była tam wielokrotnie przedrukowywana przez wydawców literatury okultystycznej, często z dodatkami.

Dla historyka religii księga jest więc świadectwem migracji tekstów i praktyk. Pojęcia z uczonej kabały chrześcijańskiej i renesansowej magii, takie jak tajemne imiona Boga czy duchy planet, przeszły tu przez wiele rąk i dotarły do odbiorców, którzy nie znali już ich kontekstu, a mimo to nadawali im nowe znaczenia we własnej kulturze. Tytuł z imieniem Mojżesza dawał przy tym tekstowi autorytet biblijny, czytelny zarówno dla protestantów niemieckich, jak i dla wspólnot, w których Biblia była główną księgą.

Jak czytać grymuar ludowy

Tekst jest trudny nie dlatego, że wymaga filozoficznego przygotowania, lecz dlatego, że jest zepsuty. Imiona hebrajskie i łacińskie są w nim zniekształcone, odsyłacze bywają niejasne, a pieczęcie powtarzają się w różnych wariantach. Warto czytać go z wiedzą, że nie ma on nic wspólnego z historycznym Mojżeszem ani z tradycją żydowską w jej autentycznej postaci; hebrajski koloryt jest w dużej mierze pozorem, a „kabała” oznacza tu magię imion i znaków, nie mistykę sefirot.

Księga nie jest przewodnikiem praktycznym i nie należy traktować jej obietnic ani zawartych w niej wskazówek leczniczych dosłownie. Jest natomiast cennym źródłem dla każdego, kto chce zrozumieć, jak powstawała i krążyła literatura magiczna epoki druku masowego i dlaczego właśnie ten tytuł zyskał sławę, o której nie mogły marzyć znacznie starsze i bardziej uczone grymuary.