Trzy księgi filozofii tajemnej

Summa magii renesansowej

Trzy księgi filozofii tajemnej są najważniejszym podręcznikiem magii, jaki wydał europejski renesans, i jednym z najczęściej przywoływanych dzieł w całej historii zachodniego okultyzmu. Ich autor, Henryk Korneliusz Agryppa z Nettesheimu, urodzony w Kolonii w roku 1486, był humanistą, prawnikiem, lekarzem, żołnierzem i doradcą możnych, człowiekiem o burzliwym życiu, często zmieniającym miejsca i protektorów. Pierwszą redakcję dzieła ukończył jako młody człowiek około roku 1510 i przesłał ją Janowi Trytemiuszowi, opatowi znanemu z zainteresowań tajemną wiedzą, który zachęcił go do dalszej pracy, ale doradzał dyskrecję.

Droga do druku trwała ponad dwadzieścia lat. Księga pierwsza ukazała się w roku 1531, całość – w znacznie rozbudowanej postaci – w Kolonii w roku 1533. W międzyczasie, w roku 1530, Agryppa wydał deklamację O niepewności i marności nauk, w której z retoryczną zaciekłością podważał wartość wszelkiej ludzkiej wiedzy, magii nie wyłączając. Polskie wydanie zamyka Cenzura, czyli odwołanie magii zaczerpnięte z tamtego dzieła. Ta dwoistość – podręcznik magii i jego odwołanie w jednym tomie – jest kluczem do zrozumienia całości.

Trzy księgi, trzy światy

Pierwszy rozdział dzieła wykłada jego plan. Świat jest trojaki: żywiołowy, niebieski i intelektualny, a każdy niższy rządzony jest przez wyższy i przyjmuje wpływ jego mocy. Mag może więc wstępować po tych samych stopniach aż do Pierwszej Przyczyny, a zarazem ściągać z wysoka moce nowe. Każdemu światu odpowiada jedna księga.

Księga pierwsza dotyczy magii naturalnej. Agryppa omawia żywioły i ich mieszanie, ukryte moce rzeczy, sympatie i antypatie łączące rośliny, kamienie, zwierzęta i planety, zjawiska fascynacji, siłę wyobraźni i namiętności oraz różne sposoby wróżenia. Księga druga, o magii niebieskiej lub matematycznej, poświęcona jest liczbom i ich tablicom, geometrii, harmonii muzycznej, wpływom planet i gwiazd, wyobrażeniom astrologicznym oraz kwadratom planetarnym, które później wielokrotnie przejmowali magowie. Księga trzecia, o magii ceremonialnej, wznosi się do świata intelektualnego: mówi o religii jako warunku magii, o imionach Boga i kabale, o hierarchiach anielskich i demonach, o duszy, proroctwie, ekstazie i obrzędach.

Źródła i zamysł

Agryppa jest przede wszystkim wielkim kompilatorem, ale kompilatorem z wyraźnym zamysłem. Czerpie z Pliniusza i autorów starożytnych, z neoplatoników, z Marsilia Ficina i jego nauki o duchu świata, z Pica della Mirandoli i Johannesa Reuchlina, którzy wprowadzili kabałę do myśli chrześcijańskiej, a także z Trytemiusza. Z tych materiałów buduje system, w którym magia jest najwyższą postacią filozofii, poznaniem całej natury i jej związku z Bogiem, a nie zbiorem zabobonnych praktyk.

Zamysł ten jest wyraźnie religijny. Agryppa wielokrotnie podkreśla, że prawdziwa magia wymaga czystości, pobożności i wiary, a magia bez religii staje się goecją, nieczystym obcowaniem z demonami. Tę granicę wytycza z przekonaniem, choć dla wielu współczesnych i późniejszych czytelników była ona niewystarczająca. Wokół autora narosła legenda czarnoksiężnika z czarnym psem, który miał być jego duchem opiekuńczym; to już opowieść, nie biografia, ale pokazuje, jak szybko renesansowy filozof przemienił się w ludowej wyobraźni w postać faustowską.

Sprawa odwołania jest bardziej złożona, niż sugeruje jego tytuł. Agryppa opublikował pełne wydanie Filozofii tajemnej już po deklamacji o marności nauk, a więc świadomie dopuścił do druku dzieło, którego się formalnie wyrzekał. Historycy różnie tłumaczą tę sprzeczność: jako ostrożność wobec cenzury, jako wyraz rzeczywistego kryzysu zaufania do wiedzy ludzkiej, albo jako sceptycyzm fideistyczny, w którym tylko słowo Boże daje pewność, a magia jest prawdziwa tylko o tyle, o ile prowadzi ku niemu.

Jak czytać to wydanie

Polski przekład opiera się na angielskiej wersji podpisanej inicjałami J. F., wydanej w Londynie w roku 1651 i przypisywanej zwykle Johnowi Frenchowi. Był to przekład, przez który dzieło Agryppy oddziaływało na anglojęzyczny okultyzm przez następne stulecia, ale nie jest on wolny od błędów, zwłaszcza w tablicach liczbowych, kwadratach planetarnych i pieczęciach, gdzie pomyłki kopistów i tłumacza przenosiły się z wydania do wydania. Kto chce posługiwać się tymi tablicami, powinien sprawdzić je z wydaniem łacińskim. Z korpusu Agryppy wyłączona jest tu słusznie tak zwana Czwarta księga, przypisywana mu fałszywie po śmierci.

Lektura całości jest długa, ale nie hermetyczna. Agryppa pisze systematycznie, rozdziały są krótkie i często ograniczają się do wyliczeń przykładów. Dziś czytamy go jako wielki dokument renesansowego obrazu świata, w którym przyrodoznawstwo, medycyna, astrologia, kabała i teologia tworzyły jedno pole wiedzy. Wiele szczegółów jego „nauki przyrodniczej” jest po prostu dawną wiedzą książkową, a nie obserwacją; zasada analogii i hierarchii trzech światów pozostaje natomiast jednym z najtrwalszych schematów myśli hermetycznej. Najlepiej zacząć od pierwszego rozdziału księgi pierwszej i od Cenzury, a dopiero potem przejść do całości.