Wielki arkan

Testament pisany do szuflady

Wielki arkan, czyli okultyzm odsłonięty jest ostatnią większą pracą Éliphasa Léviego. Autor ukończył ją w 1868 roku, siedem lat przed śmiercią, ale za życia jej nie wydał. Rękopis znalazł się w rękach jego ucznia i korespondenta, barona Spedalieriego z Marsylii, a drukiem ukazał się dopiero w 1898 roku nakładem paryskiego wydawcy Chamuela, związanego z kręgiem Papusa. Otwierający tom list Spedalieriego do wydawcy, datowany na 1896 rok, opowiada o losach rękopisów mistrza i jest cennym świadectwem tego, jak spuścizna Léviego krążyła po jego śmierci wśród prywatnych uczniów, zanim stała się własnością nowego pokolenia okultystów.

Ta historia wydania ma znaczenie dla lektury. Lévi lat sześćdziesiątych był już innym pisarzem niż autor Dogmatu i rytuału. Coraz wyraźniej zwracał się ku moralnemu i religijnemu wymiarowi swojej nauki, a jego korespondencja z uczniami miała charakter kierownictwa duchowego. Wielki arkan należy do tej fazy: jest mniej efektowny niż wczesne księgi, za to bardziej skupiony na pytaniu, czym jest władza maga i jaką cenę się za nią płaci.

Trzy misteria

Dzieło zostało ułożone w trzy księgi, nazwane misteriami. Pierwsza, hieratyczna, zapowiada tradycyjne dokumenty wysokiej inicjacji i w tym wydaniu jest bardzo krótka, pełni raczej funkcję progu. Właściwy wykład zaczyna się w księdze drugiej, nazwanej misterium królewskim, czyli sztuką podporządkowywania sobie potęg. Lévi omawia tu kolejno magnetyzm, naturę zła i solidarność w złu, podwójny łańcuch, który łączy ludzi w dobru i w występku, ciemności zewnętrzne, moc stwarzającą i przeobrażającą, emanacje astralne i projekcje magnetyczne, ofiarę magiczną, ewokacje i arkana pierścienia Salomona. Księga kończy się rozdziałem o „straszliwej tajemnicy”, w którym autor dochodzi do granic tego, co uważa za możliwe do napisania.

Księga trzecia, misterium kapłańskie, dotyczy sztuki zjednywania sobie usług duchów. Lévi rozważa siły błądzące, władzę kapłanów, „skucie diabła”, różnicę między nadprzyrodzonym a boskim, obrzędy święte i przeklęte oraz wróżbiarstwo. Następnie wraca do swojej ulubionej idei równowagi: punkt równoważący, punkty skrajne i ruch wieczny opisują świat jako grę przeciwstawnych sił, których mag nie może znieść, lecz może uporządkować. Ostatnie rozdziały – o magnetyzmie zła, miłości fatalnej, fascynacji, „czarnej inteligencji”, wielkim arkanie, konaniu Salomona i magnetyzmie dobra – układają się w rodzaj moralitetu. Władza nad cudzą wolą, uwodzenie i fascynacja okazują się najgroźniejszymi formami magii, a jedyną bezpieczną mocą jest ta, która płynie z miłości i dobra.

Co tu jest „odsłonięte”

Tytuł obiecuje wiele, ale czytelnik nie znajdzie w książce instrukcji obrzędowych w rodzaju tych z Rytuału. „Wielki arkan” Léviego jest tajemnicą raczej psychologiczną i moralną niż techniczną: dotyczy tego, jak skupiona wola i wyobraźnia działają przez światło astralne na innych ludzi, jak tworzą się zbiorowe łańcuchy namiętności i dlaczego człowiek, który chce panować nad siłami, staje się ich niewolnikiem, jeśli nie panuje nad sobą. Postać Salomona, mędrca, który na końcu życia upadł, służy autorowi za przestrogę i streszczenie całego wykładu.

Dzisiejszy czytelnik zauważy, że język Léviego jest głęboko zakorzeniony w mesmeryzmie i w XIX-wiecznych teoriach magnetyzmu zwierzęcego. „Fluid”, „projekcja magnetyczna” czy „magnetyzm zła” to pojęcia, które dla autora miały status niemal naukowy, a dziś należą do historii idei. Warto je czytać jako metafory opisujące realne zjawiska wpływu, sugestii i zbiorowej psychiki, a nie jako fizykę.

Szczególną uwagę zwracają rozdziały o miłości fatalnej i fascynacji. Lévi opisuje w nich mechanizm, w którym jedna osoba przez skupienie wyobraźni i pragnienia zaczyna panować nad drugą, a obie stają się więźniami tego samego łańcucha. Autor nie traktuje tego jako sztuki do opanowania, lecz jako ostrzeżenie: to, co nazywa magnetyzmem zła, działa zawsze w obie strony i niszczy także tego, kto go używa. Podobnie rozdziały o wróżbiarstwie i o „czarnej inteligencji” przestrzegają przed szukaniem wiedzy, która służy wyłącznie władzy. W tym sensie książka jest bliska literaturze moralistycznej, choć jej słownik pochodzi z magii.

Dla kogo i jak czytać

Książka jest przeznaczona dla czytelnika, który zna już Dogmat i rytuał wysokiej magii i przynajmniej jedną z późniejszych prac Léviego, na przykład Naukę duchów albo Klucz wielkich misteriów. Bez tej znajomości wiele rozdziałów wyda się aluzyjnych, bo autor odwołuje się do własnych wcześniejszych twierdzeń. Styl jest typowo leviowski: krótkie rozdziały, aforyzmy, przykłady z historii i legendy, nagłe przejścia od anegdoty do zasady. Tezy o magnetyzmie, o historii czarów czy o konkretnych postaciach należy traktować z tą samą ostrożnością co w Historii magii.

Najcenniejsze w Wielkim arkanie jest to, że pokazuje dojrzałego Léviego jako moralistę magii. Kto czyta go z tej perspektywy, zobaczy w nim nie zbiór sekretów, lecz rozważanie o odpowiedzialności, o niebezpieczeństwie władzy nad drugim człowiekiem i o tym, że najwyższe wtajemniczenie polega na zrozumieniu granic własnej woli. To czyni z tej pośmiertnej książki naturalne domknięcie całego jego dzieła.